APA formatı: APA 7 üzrə istinad və ədəbiyyat siyahısı

APA formatı mənbəni iki yerdə göstərməyi tələb edir: mətnin içində müəllifin soyadı və nəşr ili yazılır, işin sonunda isə həmin mənbənin tam biblioqrafik məlumatı verilir. Məsələn, mətndə (Əliyeva, 2023) yazmısınızsa, ədəbiyyat siyahısında Əliyevanın 2023-cü ildə çıxmış hansı əsərindən istifadə etdiyiniz aydın görünməlidir. Birbaşa sitatda buna səhifə nömrəsi də əlavə olunur: (Əliyeva, 2023, p. 45).

Düzgün nəticə üçün əvvəlcə müəlliminizin hansı tələbi qoyduğunu dəqiqləşdirin: yalnız istinadlar APA ilə yazılmalıdır, yoxsa titul səhifəsindən sətirarası intervala qədər bütün sənəd APA qaydalarına uyğun hazırlanmalıdır? Azərbaycan universitetlərində kafedranın səhifə tərtibatı ilə beynəlxalq istinad üslubunun birlikdə tələb olunması mümkündür.

Mənbələrinizin məlumatı hazırdırsa, pulsuz mənbə siyahısı alətində kitab, məqalə və sayt məlumatlarını daxil edib APA 7 formatını seçə bilərsiniz. Siyahı əlifba sırası ilə hazırlanır, nəticəni kopyalamaq və ya Word kimi yükləmək olur. Qeydiyyat tələb edilmir.

APA formatı nədir və APA 7 kimlər üçün lazımdır?

APA, American Psychological Association təşkilatının akademik yazı və mənbə göstərmə üslubudur. Psixologiya, təhsil, sosial elmlər və başqa sahələrdə istifadə edilir. Üslub yalnız vergülün və mötərizənin yerini müəyyənləşdirmir: oxucunun fikrin kimə aid olduğunu anlamasına, istifadə olunan araşdırmanı tapmasına və sizin arqumentinizi yoxlamasına kömək edir.

APA 7 bu qaydalar toplusunun yeddinci nəşridir. APA-nın rəsmi APA Style məlumat səhifəsi yeddinci nəşrin 2019-cu ilin oktyabrında yayımlandığını bildirir. Buna görə köhnə dərslikdə gördüyünüz APA 6 nümunəsini avtomatik olaraq APA 7 qaydası saymayın.

Tələbə üçün APA sisteminin məntiqi sadədir:

• Mətndaxili istinad oxucuya müəllifi və ili göstərir.
• Ədəbiyyat siyahısındakı qeyd əsərin tam məlumatını verir.
• Birbaşa sitatın səhifəsi həmin ifadəni mənbənin içində tapmağa imkan yaradır.
• DOI və ya uyğun URL elektron mənbəyə keçidi təmin edir.

APA sizdən bütün mənbələri eyni cür yazmağı tələb etmir. Kitabın nəşriyyatı, jurnal məqaləsinin jurnal adı və cildi, videonun isə platforması göstərilir. Vahid olan məlumatların təqdim edilmə məntiqidir.

İstinad üslubunu hələ seçməmisinizsə, əvvəlcə ədəbiyyat siyahısının hazırlanması üzrə ümumi bələdçiyə baxın. Müəllimin konkret APA tələbi varsa, aşağıdakı qaydaları həmin tapşırığa tətbiq edin.

APA istinad necə verilir: müəllif və il sistemi

APA-da mətndaxili istinadın iki əsas forması var. Birinci formada müəllif və il mötərizənin içində olur. İkinci formada müəllif cümlənin bir hissəsinə çevrilir, il isə onun ardınca mötərizədə yazılır.

• Mötərizə daxilində: Tədqiqat sualının dəqiqləşdirilməsi məlumat toplama planına təsir edir (Əliyeva, 2023).
• Cümlənin içində: Əliyeva (2023) tədqiqat sualı ilə məlumat toplama planı arasındakı əlaqəni izah edir.

Hər iki halda oxucu eyni mənbəyə yönləndirilir. Seçim cümlədə nəyi vurğulamaq istədiyinizdən asılıdır. Müəllifin yanaşmasını müqayisə edirsinizsə, onun adını cümləyə daxil etmək rahatdır. Əsas diqqət nəticəyə yönəlirsə, mötərizəli forma mətnin axıcılığını qoruyur.

Aşağıdakı tədris nümunələrində müəlliflər, əsərlər, nəşriyyatlar, qurumlar və example.com ünvanları şərtidir. Rəsmi qayda mənbələri, ayrıca göstərilən real məqalə, video və qanun isə həqiqidir. Şərti qeydləri öz işinizə köçürərkən məlumatları istifadə etdiyiniz mənbənin məlumatları ilə əvəz edin.

Bir müəllif olduqda

Bir müəllifin soyadı və il kifayətdir:

• Mötərizədə: (Əliyeva, 2023).
• Cümlədə: Əliyeva (2023).

Adi mətndaxili istinadda müəllifin adını və atasının adını tam yazmağa ehtiyac yoxdur. Ədəbiyyat siyahısında isə adın baş hərfi göstərilir: Əliyeva, N.

Müəllifin soyadını bir yerdə Əliyeva, başqa yerdə Alieva yazmayın. Oxucu hər iki yazılışın eyni mənbəyə aid olduğunu təxmin etməli olmamalıdır. Mənbədəki yazılışı əsas götürün.

İki müəllif olduqda

İki müəllif varsa, hər istinadda hər iki soyad saxlanılır:

• Mötərizədə: (Əliyeva & Məmmədov, 2023).
• Azərbaycan dilində cümlədə: Əliyeva və Məmmədov (2023).

Mötərizədə & işarəsi, Azərbaycan dilində cümlənin içində isə və bağlayıcısı işlənir. Beləliklə, yerli dilin sintaksisi qorunur, istinadın quruluşu da aydın qalır.

Üç və daha çox müəllif olduqda

Üç və daha çox müəllifli əsərdə ilk istinaddan etibarən birinci müəllifin soyadı və et al. yazılır:

• Mötərizədə: (Əliyeva et al., 2023).
• Cümlədə: Əliyeva et al. (2023).

Et al. “və başqaları” mənasını verən latın qısaltmasıdır. İstinadda kursiv yazılmır, “al.” hissəsinin sonunda nöqtə olur. İki ayrı mənbə bu şəkildə eyni görünürsə, onları fərqləndirmək üçün əlavə soyadlar tələb oluna bilər. Bu qaydalar APA Style müəllif-il təlimatında göstərilir.

Sitat, parafraz və haşiyə arasında fərq

Başqasının fikrindən istifadə etməyin hər forması eyni deyil. Sözləri olduğu kimi götürmək birbaşa sitatdır. Fikri anlayıb öz cümlələrinizlə ifadə etmək parafrazdır. Haşiyə isə səhifənin altında və ya sənədin sonunda verilən əlavə qeyddir.

Bu anlayışları qarışdırmaq istinadın natamam qalmasına səbəb olur. Məsələn, mənbənin sözlərini dəyişdirmisinizsə, dırnaq işarəsi lazım olmaya bilər, amma fikrin müəllifini göstərmək öhdəliyi qalır.

Birbaşa sitatda səhifə necə göstərilir?

Qısa sitat cümlənin içində dırnaqla verilir:

Əliyeva (2023) qeyd edir ki, “aydın tədqiqat sualı məlumat seçimini istiqamətləndirir” (p. 45).

Müəllif cümlədə çəkilmirsə:

“Aydın tədqiqat sualı məlumat seçimini istiqamətləndirir” (Əliyeva, 2023, p. 45).

Bir səhifə üçün p., bir neçə səhifə üçün pp. işlənir: (Əliyeva, 2023, pp. 45-47). Buradakı səhifə kitabın ümumi həcmini deyil, götürdüyünüz sözlərin yerini bildirir.

APA-da 40 sözdən az sitatlar dırnaqla, 40 və daha çox sözdən ibarət sitatlar isə ayrıca blok şəklində, dırnaqsız verilir. Blok sitatın yerləşdirilməsi ayrıca tərtibat tələb edir. APA Style sitat qaydalarında bu iki hal fərqləndirilir.

Mənbədə səhifə nömrəsi yoxdursa, onu özünüz yaratmayın. Veb səhifədə abzas nömrəsi kimi uyğun yer göstəricisindən istifadə etmək mümkündür. Videodan sözbəsöz sitatda isə zaman göstəricisi oxucunun həmin hissəni tapmasına kömək edir.

Parafraz etdikdə də istinad lazımdır

Tutaq ki, müəllif bir neçə səhifədə tələbələrin planlaşdırma vərdişlərini müzakirə edir. Siz həmin müzakirəni bir cümlə ilə ümumiləşdirirsiniz:

Əliyeva (2023) yazı prosesinin mərhələlərə bölünməsini tələbənin işini idarə etməsinə kömək edən yanaşma kimi təqdim edir.

Bu cümlə sitat deyil, amma mənbəyə əsaslanır. Buna görə müəllif və il göstərilir. Parafrazda səhifə məcburi deyil, lakin uzun kitabdakı konkret fikri tapmağı asanlaşdırırsa əlavə edilə bilər. Bu fərq APA Style parafraz təlimatında izah olunur.

Yalnız ayrı-ayrı sözləri sinonimlə əvəz etmək yaxşı parafraz yaratmır. Əvvəlcə fikri anlayın, sonra mənbəni kənara qoyub öz mətninizin məqsədinə uyğun ifadə edin. Ardınca yazdığınız cümləni orijinalla müqayisə edərək mənanı təhrif etmədiyinizi yoxlayın.

Haşiyə əsas istinadı əvəz edirmi?

APA-nın əsas mənbə göstərmə sistemi müəllif-il sistemidir. Səhifəaltı qeyddə kitabın adını yazmaq mətndaxili istinad və yekun mənbə qeydinin yerini avtomatik tutmur.

Haşiyə əlavə izah üçün yararlı ola bilər. Məsələn, əsas arqumentin axınını pozacaq terminoloji qeydi orada verə bilərsiniz. Mənbənin kimliyini göstərmək üçün isə APA istinad quruluşunu saxlayın.

Müxtəlif sistemləri müqayisə etmək üçün istinad verməyin əsas üsulları barədə bələdçi faydalıdır. Akademik dürüstlük tərəfini isə plagiat və istinad arasındakı əlaqə yazısında daha geniş nəzərdən keçirə bilərsiniz.

APA 7 üzrə ədəbiyyat siyahısı necə qurulur?

APA-da işin sonundakı bölmənin standart ingiliscə adı References olur. Azərbaycan dilində tapşırıq üçün müəlliminiz “Ədəbiyyat siyahısı” başlığını tələb edə bilər. Başlığın yerli dilə uyğunlaşdırılması ilə qeydlərin biblioqrafik quruluşunu dəyişmək ayrı məsələlərdir.

Yekun siyahı oxucu üçün axtarış vasitəsidir. Mətndə gördüyü müəllif və ili burada tapmalı, sonra əsərin adını və nəşr məlumatını oxumalıdır. Siyahını yazının sonunda təsadüfi keçidlər toplusu kimi hazırlamaq bu əlaqəni pozur.

Əlifba sırası və təkrar qeydlər

Mənbələr birinci müəllifin soyadına görə əlifba sırası ilə düzülür. Eyni kitabdan beş dəfə istifadə etmisinizsə, kitab siyahıda beş dəfə təkrarlanmır. Bir tam qeyd kifayətdir.

APA siyahısını kitablar, saytlar və məqalələr adı ilə ayrı-ayrı qruplara bölmək standart yanaşma deyil. Fərqli mənbə növləri ümumi siyahıda yerləşdirilir. Nömrələnmiş yerli siyahı tələbi varsa, bunun APA-nın adi References quruluşundan fərqləndiyini nəzərə alın.

Bir müəllifin müxtəlif illərdə çıxmış əsərləri olduqda tarixlərə diqqət edin. Mətndə 2022 yazıb siyahıda 2023 göstərmək oxucunu yanlış əsərə yönəldə bilər. Eyni müəllifin eyni ildəki fərqli əsərləri isə 2023a və 2023b kimi fərqləndirilə bilər.

Hanging indent nədir?

Hanging indent, yəni asılı abzas girintisi belə görünür: mənbə qeydinin ilk sətri sol kənardan başlayır, ikinci və sonrakı sətirlər 1,27 sm içəri çəkilir. Hər qeydin müəllifi sol kənarda seçildiyi üçün siyahını nəzərdən keçirmək asanlaşır.

Word-də mənbə siyahısını seçin, Paragraph bölməsində Special parametrindən Hanging seçimini tətbiq edin. Girintini boşluq düyməsinə dəfələrlə basaraq yaratmayın. Mətn başqa kompüterdə açılanda və ya şrift dəyişəndə belə boşluqların düzülüşü pozula bilər.

References yeni səhifədən başlanır. Standart APA tərtibatında başlıq ortalanır və qalın yazılır, siyahı bütövlükdə ikiqat intervalla verilir. Bu quruluş APA-nın rəsmi tələbə işi hazırlama təlimatında göstərilir.

Bloqdakı nümunələrin adi abzaslarla göstərilməsi Word sənədində asılı girintidən imtina etmək demək deyil. Nəticəni sənədə yerləşdirəndən sonra abzas parametrlərini ayrıca yoxlayın.

Siyahıda neçə müəllif yazılır?

Mətndəki et al. qaydası ilə siyahıdakı müəllif qaydası fərqlidir:

• Bir müəllif varsa, soyadı və adının baş hərfləri yazılır.
• İki müəllif varsa, hər ikisi göstərilir.
• Üçdən 20 müəllifədək bütün müəlliflər göstərilir.
• 21 və daha çox müəllif olduqda ilk 19 müəllif, üç nöqtə və son müəllif verilir.

21 və daha çox müəllifli qeyddə son müəllifdən əvvəl & qoyulmur. Müəlliflərin əsərdəki ardıcıllığını da saxlayın: bir məqalənin həmmüəlliflərini öz aralarında əlifba ilə düzməyin. Bu detallar APA Style mənbə qeydinin elementləri təlimatında izah edilir.

Kitab üçün APA formatı: bir, iki və çox müəllif

Kitabın əsas quruluşu belədir: müəllif, il, kitabın adı və nəşriyyat. Kitabın adı kursiv yazılır. APA 7-də nəşriyyatın yerləşdiyi şəhər adi kitab qeydinə daxil edilmir.

Bir müəllifli kitab

Əliyeva, N. (2023). Akademik yazıya giriş. Aydın Nəşr.

Mətndə: (Əliyeva, 2023).

Bu qeyddə N. müəllifin adının baş hərfidir. Mənbədə ikinci ad və ya əlavə inisial göstərilibsə, onu da uyğun formada saxlayın. Müəllifin adını təxmin edib tamamlamaq olmaz.

Kitabın üz qabığından başqa titul və nəşr məlumatı səhifəsinə də baxın. Üz qabığında seriyanın adı böyük hərflərlə görünə bilər, amma bu, həmişə kitabın əsas adı deyil.

İki müəllifli kitab

Əliyeva, N., & Məmmədov, R. (2022). Tədqiqatın əsasları. Bilik Nəşr.

Mətndə: (Əliyeva & Məmmədov, 2022).

Son müəllifdən əvvəl vergül və & işarəsinə diqqət edin. Mənbə qeydində müəlliflərin adları tam açılmır, soyad və inisiallar işlənir.

Üç müəllifli kitab

Əliyeva, N., Məmmədov, R., & Həsənli, L. (2024). Tələbələr üçün məlumat təhlili. Elm Yolu.

Mətndə: (Əliyeva et al., 2024).

Burada fərq aydın görünür: mətndə qısa istinad var, siyahıda isə üç müəllifin hamısı saxlanılır. Siyahıda da “Əliyeva et al.” yazmaq bu nümunə üçün düzgün deyil.

Yeni nəşr və elektron kitab

Qasımov, E. (2021). Sosial tədqiqat metodları (2nd ed.). Araşdırma Nəşr.

Nəşr məlumatı kitabın adından sonra mötərizədə verilir və kursivlə yazılmır. İlk nəşri ayrıca “1st ed.” kimi göstərmək lazım deyil.

Çap kitabı ilə elektron kitabın əsas təsvir məntiqi eynidir. Kitabı telefonda oxumağınız qeydə telefon modelini və ya oxuma tətbiqini əlavə etməyi tələb etmir. Elektron kitabda DOI varsa, nəşriyyatdan sonra verilir. Bu nüanslar üçün rəsmi APA kitab və elektron kitab nümunələrinə baxın.

Kitab fəsli üçün mənbə siyahısı nümunəsi

Müxtəlif müəlliflərin fəsillərindən ibarət redaktəli kitabda konkret bir fəslə istinad edirsinizsə, qeydi fəslin müəllifi ilə başlayın. Kitabın redaktorunu fəslin müəllifi kimi təqdim etməyin.

Həsənli, L. (2022). Sorğu suallarının hazırlanması. In R. Məmmədov (Ed.), Tətbiqi tədqiqat üsulları (pp. 45-67). Bilik Nəşr.

Mətndə: (Həsənli, 2022).

Fəslin adı adi şriftlə, kitabın adı kursivlə yazılır. Səhifə aralığı fəslin kitabda tutduğu yeri göstərir. Konkret sitat 53-cü səhifədədirsə, mətndə (Həsənli, 2022, p. 53) yazılır, siyahıda isə fəslin tam aralığı olan 45-67 qalır.

Buradakı In, Ed. və pp. işarələri standart ingilisdilli APA quruluşunu göstərir. Azərbaycan dilində lokallaşdırılmış təlimat tələb olunursa, bu köməkçi elementlərin qarşılığını kafedranın nümunəsinə uyğunlaşdırın.

Bir müəllifin yazdığı adi kitabın ayrı-ayrı fəsilləri üçün isə hər dəfə yeni mənbə qeydi yaratmaq lazım deyil. Bütöv kitab siyahıya daxil edilir. Bu fərq APA Style redaktəli kitab fəsli təlimatında açıqlanır.

Jurnal məqaləsi və DOI necə yazılır?

Jurnal məqaləsində müəllif və ildən sonra məqalənin adı, jurnalın adı, cild, buraxılış nömrəsi və səhifələr göstərilir. DOI varsa, qeydin sonuna əlavə edilir.

DOI olan real məqalə

Rybaczewska, M., & Sparks, L. (2022). Ageing consumers and e-commerce activities. Ageing and Society, 42(8), 1879-1898. https://doi.org/10.1017/S0144686X20001932

Mətndə: (Rybaczewska & Sparks, 2022).

Burada məqalənin adı kursiv deyil. Jurnalın adı və cild nömrəsi kursivdir, mötərizədəki buraxılış nömrəsi isə adi şriftlə verilir. Jurnal məqaləsinin səhifə aralığından əvvəl pp. yazılmır.

Bu real qeyd APA Style jurnal məqaləsi nümunələrində təqdim olunan mənbələrdəndir. Öz məqaləniz üçün başlığı, müəllif ardıcıllığını və nömrələri məqalənin rəsmi səhifəsindən götürün.

DOI olmayan məqalə

Həsənli, L. (2023). Tələbələrin rəqəmsal oxu vərdişləri. Təhsil Araşdırmaları, 6(2), 45-67.

Məqalə adi akademik məlumat bazasından götürülübsə və DOI yoxdursa, çox vaxt qeyd səhifə aralığı ilə bitir. Hamının aça bilməyəcəyi sessiya keçidini siyahıya əlavə etmək fayda vermir.

Məqalə açıq jurnal saytında yerləşirsə və DOI yoxdursa, oxucunu birbaşa məqaləyə aparan uyğun URL verilə bilər. PDF linkini köçürməzdən əvvəl onun sabit və işlək olduğunu yoxlayın.

DOI ilə URL arasında seçim

DOI elmi əsəri müəyyənləşdirən sabit identifikatordur. APA 7-də o, https://doi.org/ ilə başlayan keçid formasında təqdim olunur.

• Mənbənin DOI-si varsa, onu daxil edin.
• Həm DOI, həm adi URL varsa, adətən DOI kifayətdir.
• DOI-ni özünüz yaratmayın və oxşar məqalənin DOI-sini köçürməyin.
• DOI və URL-dən sonra əlavə nöqtə qoymayın.

Bu seçimlər APA Style DOI və URL qaydalarında izah olunur. Son yoxlamada keçidi açın: səhv DOI texniki baxımdan səliqəli görünən qeydi başqa əsərə yönəldə bilər.

Sayta APA istinad: müəllif, tarix və səhifə adı

Sayta istinadda yalnız domen yazmaq kifayət etmir. Konkret məlumatı hansı səhifədən götürmüsünüzsə, həmin səhifəni göstərmək lazımdır.

Müəllifi məlum olan səhifə

Qasımova, A. (2024, March 12). Elmi mənbəni necə qiymətləndirməli. Tədqiqat Bələdçisi. https://example.com/menbeni-qiymetlendirme

Mətndə: (Qasımova, 2024).

Tam tarix siyahıda qalır, adi mətndaxili istinadda isə yalnız il göstərilir. Nümunədə ay ingiliscə verilib, çünki standart APA təqdimatı göstərilir. Azərbaycan dilində tarix yazılışı tələb olunursa, bütün qeydlərdə eyni lokallaşdırma prinsipini saxlayın.

Müəllif qurum olduqda

Təhsil Araşdırmaları Mərkəzi. (2024, May 6). Tələbə sorğusunun nəticələri. https://example.com/telebe-sorgusu

Bu nümunədə qurum həm müəllif, həm də saytın adıdır. Buna görə saytın adı ikinci dəfə təkrarlanmır.

Səhifənin aşağısında görünən ümumi müəllif hüququ ili həmişə konkret materialın nəşr tarixi deyil. Tarixi məqalənin başlığının yaxınlığında və ya nəşr məlumatında axtarın. Rəsmi APA veb səhifə nümunələri fərqli müəllif və sayt hallarını göstərir.

Tarix və ya müəllif tapılmadıqda

Tarix yoxdursa, n.d. işlədilir:

Təhsil Araşdırmaları Mərkəzi. (n.d.). Tələbələr üçün mənbə seçimi. https://example.com/menbe-secimi

Mətndə: (Təhsil Araşdırmaları Mərkəzi, n.d.).

Müəllif həqiqətən müəyyən edilə bilmirsə, başlıq müəllif mövqeyinə keçir. Lakin əvvəlcə fərdi müəllifin əvəzinə qurumun məsul olub-olmadığını yoxlayın. Mənbədə olmayan şəxs adını və tarixi əlavə etmək düzgün həll deyil. Bu hallar APA Style çatışmayan məlumat təlimatında izah edilir.

Hər sayt üçün baxış tarixi yazmaq da ümumi APA qaydası deyil. Davamlı dəyişən və əvvəlki versiyası arxivləşdirilməyən məzmun ayrıca yanaşma tələb edə bilər. Daha çox yerli nümunə üçün internet saytına istinad bələdçisinə baxın.

Video, dissertasiya və qanun üçün APA nümunələri

PDF və ya internet keçidi mənbənin növünü təkbaşına müəyyənləşdirmir. İnternetdəki dissertasiya yenə dissertasiyadır, YouTube-dakı dərs isə video kimi təsvir edilir. Əvvəlcə istifadə etdiyiniz materialın nə olduğunu müəyyən edin.

YouTube videosu

Harvard University. (2019, August 28). Soft robotic gripper for jellyfish [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=guRoWTYfxMs

Mətndə: (Harvard University, 2019).

Bu real nümunə APA Style YouTube təlimatında verilir. Müəllif mövqeyində videonu yükləyən hesabın adı yazılır. Videoda danışan şəxsin adı həmişə kanalın adı ilə eyni olmur.

Konkret ifadəni sitat gətirirsinizsə, zaman göstəricisini də əlavə edin: (Harvard University, 2019, 0:35). İşinizdə danışanın kimliyi əhəmiyyətlidirsə, bunu cümlədə ayrıca aydınlaşdırın.

Repozitoriyada yerləşdirilmiş dissertasiya

İsmayılova, S. (2023). Universitet tələbələrinin informasiya savadlılığı [Doctoral dissertation, Xəzər Araşdırma Universiteti]. XAU Elektron Repozitoriyası. https://example.com/dissertasiya/123

Mətndə: (İsmayılova, 2023).

Kvadrat mötərizədə işin növü və elmi dərəcəni verən universitet göstərilir. Sonra repozitoriyanın adı və işlək keçid gəlir. Dissertasiyaya verilən nəşr nömrəsi varsa, həmin məlumatın da yeri ola bilər. Rəsmi APA dissertasiya nümunələri bu halları fərqləndirir.

Yalnız əlyazma şəklində mövcud olan, dərc edilməmiş iş üçün isə başqa quruluş istifadə olunur:

İsmayılova, S. (2023). Universitet tələbələrinin informasiya savadlılığı [Unpublished doctoral dissertation]. Xəzər Araşdırma Universiteti.

Bu ikinci quruluş APA-nın dərc edilməmiş dissertasiya təlimatına uyğundur. Açıq repozitoriyada olan işi avtomatik “dərc edilməmiş” adlandırmayın.

Azərbaycan qanununa istinad

Hüquqi materiallar adi kitab qeydi kimi hazırlanmalı deyil. Purdue OWL hüquqi istinad təlimatı APA-nın hüquqi mənbələrdə Bluebook yanaşmasına söykəndiyini, ABŞ-dan kənar hüquqi ənənələrin isə fərqlənə biləcəyini bildirir.

Azərbaycan qanunu üçün sənədin adını, nömrəsini, tarixini və rəsmi mətnini aydın göstərən uyğunlaşdırılmış nümunə belədir:

“Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu, № 833-IIIQ (2009, 19 iyun). Rəsmi mətn.

Mətndə uyğunlaşdırılmış istinad: (“Təhsil haqqında” Qanun, 2009, maddə 22).

Bu, Azərbaycan hüquqi mənbəsi üçün praktik uyğunlaşdırmadır, APA-nın bütün ölkələrə tətbiq olunan ayrıca qanun şablonu kimi qəbul edilməməlidir. Hüquq fakültəsinin və ya jurnalın öz istinad qaydası varsa, onu əsas götürün. Təhlil etdiyiniz maddəni və istifadə etdiyiniz redaksiyanı da yoxlayın.

Kursiv və böyük hərflər: istifadə olunmuş ədəbiyyatın görünüşü

Kursiv mənbə qeydində təsadüfi vurğu deyil. Əsərin hansı hissəsinin müstəqil nəşr olduğunu göstərməyə kömək edir.

• Kitabın adı kursiv yazılır.
• Redaktəli kitabdakı fəslin adı adi şriftlə qalır, kitabın adı kursiv olur.
• Jurnal məqaləsinin adı adi, jurnalın adı və cildi kursiv yazılır.
• Adi veb səhifənin başlığı kursiv verilir.
• Video və dissertasiya başlığı kursiv, kvadrat mötərizədəki təsvir adi yazılır.

Mənbənin bütün sətrini kursiv etmək düzgün həll deyil. Məsələn, jurnal məqaləsində müəlliflər, il, buraxılış nömrəsi və səhifələr adi şriftlə qalmalıdır.

APA-da kitab və məqalə başlıqlarında cümlə tipli böyük hərf prinsipi tətbiq edilir: ilk söz, altbaşlığın ilk sözü və xüsusi adlar böyük hərflə yazılır. İngilis dilində hər sözün baş hərfini böyütmək kitab başlığı üçün uyğun deyil. Jurnal adını isə onun rəsmi yazılışına uyğun saxlayın.

Praktik yoxlama üçün qeydin içində iki sual verin: “Bu, bütöv əsərin adıdırmı?” və “Mən ayrıca əsərə, yoxsa daha böyük nəşrin içindəki hissəyə istinad edirəm?” Bu fərq kursivin yerini tapmağı asanlaşdırır.

Azərbaycan dilində mənbələr APA ilə necə yazılır?

Azərbaycan dilində mənbəni APA ilə yazarkən müəllifin soyadını və əsərin adını səbəbsiz dəyişdirməyin. Ə, ı, ö, ü, ş, ç və ğ hərfləri mənbənin məlumatının bir hissəsidir. “Əliyeva” soyadını texniki rahatlıq üçün “Aliyeva” etmək müəllifin axtarışda tapılmasını çətinləşdirə bilər.

Azərbaycan dilində yazdığınız iş üçün yerli mənbələrin başlığını ingiliscəyə çevirmək ümumi tələb deyil. İngilisdilli nəşrə məqalə hazırlayırsınızsa, başqa dildəki başlığın tərcüməsi və ya başqa əlifbada olan məlumatın transliterasiyası ilə bağlı ayrıca qaydaları yoxlamaq lazımdır.

Mənbənin dili ilə qeydin köməkçi işarələrinin dili də eyni məsələ deyil. Kitabın adı Azərbaycan dilində qala bilər, nümunədə isə Ed., pp. və n.d. kimi standart APA elementləri işlənə bilər. Kafedra bunların yerli qarşılığını tələb edirsə, seçilən variantı bütün sənəddə ardıcıl tətbiq edin.

Əlifba sırasını avtomatik qurandan sonra Azərbaycan hərflərinin yerini nəzərdən keçirin. Proqramın dil ayarı Ə ilə E-ni və ya I ilə İ-ni gözlədiyiniz kimi sıralamaya bilər. Xüsusən müxtəlif dillərdə və əlifbalarda mənbələriniz varsa, universitetin ayrıca sıralama göstərişini əvvəlcədən öyrənin.

APA, ГОСТ və MLA arasındakı əsas fərqlər

APA, ГОСТ və MLA eyni siyahının fərqli adları deyil. Bir üslubdan digərinə keçəndə müəlliflərin təqdimatı, tarix, durğu işarələri və mətndaxili istinad da dəyişə bilər.

APA müəllif-il əlaqəsini önə çıxarır. MLA mətndə çox vaxt müəllif və səhifə əlaqəsinə əsaslanır. ГОСТ adı altında isə biblioqrafik təsvir və istinadın müxtəlif məsələlərini tənzimləyən bir neçə standart nəzərdə tutula bilər.

ГОСТ standartlarının hamısı eyni işi görmür

ГОСТ Р 7.0.100-2018 biblioqrafik təsvirin ümumi tələblərini müəyyənləşdirir və tətbiq sahəsində istinad qaydalarını əhatə etmədiyini açıq bildirir. ГОСТ 7.1-2003 də biblioqrafik təsvirlə bağlı standartdır. ГОСТ Р 7.0.5-2008 isə biblioqrafik istinadlara aiddir.

Qısa təsvir fərqini görmək üçün:

• APA kitab qeydi: Əliyeva, N. (2023). Akademik yazıya giriş. Aydın Nəşr.
• ГОСТ tipli qısa təsvir: Əliyeva, N. Akademik yazıya giriş / N. Əliyeva. - Bakı : Aydın Nəşr, 2023. - 180 s.
• APA məqalə qeydi: Həsənli, L. (2023). Tələbələrin rəqəmsal oxu vərdişləri. Təhsil Araşdırmaları, 6(2), 45-67.
• ГОСТ tipli qısa təsvir: Həsənli, L. Tələbələrin rəqəmsal oxu vərdişləri / L. Həsənli // Təhsil Araşdırmaları. - 2023. - C. 6, № 2. - S. 45-67.

Bunlar format fərqini göstərən qısa nümunələrdir. Konkret ГОСТ standartının tam qeydini kafedranın nümunəsi ilə tutuşdurmaq lazımdır. Şəhəri və ümumi səhifə sayını ГОСТ nümunəsindən götürüb APA kitab qeydinə əlavə etməyin. Ətraflı qaydalar ГОСТ üzrə ədəbiyyat siyahısı bələdçisində verilir.

MLA 9 ilə APA 7-ni qarışdırmayın

Modern Language Association təşkilatının rəsmi MLA Handbook məlumatına görə doqquzuncu nəşr 2021-ci ildə yayımlanıb. Purdue OWL MLA 9 bələdçisi əsərin müəllifi, adı və yerləşdiyi nəşr kimi əsas elementlərdən istifadəni izah edir.

Eyni şərti kitab MLA ilə belə görünə bilər:

Əliyeva, Nigar. Akademik yazıya giriş. Aydın Nəşr, 2023.

Mətndə konkret səhifə üçün: (Əliyeva 45).

İki müəllifli kitab nümunəsi:

Əliyeva, Nigar, and Rauf Məmmədov. Tədqiqatın əsasları. Bilik Nəşr, 2022.

Üç müəllifli kitab nümunəsi:

Əliyeva, Nigar, et al. Tələbələr üçün məlumat təhlili. Elm Yolu, 2024.

Burada müəllif adının təqdimatı və ilin yeri APA-dan fərqlənir. MLA tələb olunan iş üçün ayrıca MLA formatı bələdçisindən istifadə edin. Eyni sənədin yarısını APA, digər yarısını MLA ilə yazmaq oxucunun mənbələri izləməsini çətinləşdirir.

Azərbaycan universitetlərində APA və AAK tələbləri

APA 7 ilə Ali Attestasiya Komissiyasının dissertasiya tərtibi tələbləri eyni sistem deyil. AAK-nın qaydalarını bütün referatlara avtomatik tətbiq etmək də, APA tələbini bütün yerli dissertasiya qaydalarından üstün saymaq da düzgün yanaşma olmaz.

Ali Attestasiya Komissiyasının “Dissertasiyanın tərtibi Qaydası” sənədinin 2.6-cı bölməsi istifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısının dillər üzrə qruplaşdırılmasını, hər dil daxilində əlifba sırasını və ardıcıl nömrələnməsini nəzərdə tutur. Bu quruluş APA-nın adi nömrəsiz References siyahısından fərqlənir.

Həmin AAK sənədində əsas mətn üçün Times New Roman 14 şrifti və 1,5 sətirarası interval göstərilir. APA-nın standart tələbə işi tərtibatını olduğu kimi bu sənədə köçürmək uyğun nəticə verməz.

Tapşırığı qəbul edərkən tələbin üç hissəsini ayırın:

• Mətnin içində istinad hansı sistemlə verilməlidir?
• Sonda mənbələrin təsviri və sıralanması necə olmalıdır?
• Səhifə, şrift, interval və titul üçün hansı şablon tətbiq edilir?

Məsələn, müəllim “istinadlar APA olsun, sənədi kafedranın şablonunda hazırlayın” deyə bilər. Belə halda səhifə tərtibatını yerli şablondan, istinad quruluşunu APA-dan götürürsünüz. Bu uyğunlaşdırmanın müəllimin tələbi olduğunu nəzərə alın.

Xüsusən kurs işi hazırlayarkən bu məlumatları ilk mərhələdə dəqiqləşdirmək sonradan onlarla qeydi yenidən yazmağın qarşısını alır.

APA səhifə formatı: titul, şrift və interval

Tapşırıq bütün sənədin APA 7 ilə hazırlanmasını tələb edirsə, yalnız mənbə siyahısını düzəltmək kifayət etmir. Bununla belə, tələbə işinin tərtibatı ilə peşəkar jurnal əlyazmasının tələblərini qarışdırmayın.

Tələbə titul səhifəsində işin adı, müəllifin adı, universitet və ya aidiyyət məlumatı, kurs, müəllimin adı və təqdimetmə tarixi göstərilir. APA Style titul səhifəsi təlimatı tələbə və peşəkar iş üçün fərqli elementləri izah edir.

APA yalnız bir şriftə icazə vermir. Rəsmi şrift təlimatında Times New Roman 12, Arial 11 və Calibri 11 kimi seçimlər göstərilir. Əsas məsələ oxunaqlılıq və sənəd daxilində ardıcıllıqdır.

Standart mətn və mənbə siyahısı üçün ikiqat interval tətbiq olunur. APA sətirarası interval qaydaları xüsusi elementlərdə istisnaların ola biləcəyini də göstərir. Buna görə bütün sənədə düşünmədən eyni parametr tətbiq etmək əvəzinə tapşırığın quruluşunu nəzərdən keçirin.

Mənbələri yazı prosesində necə toplamaq olar?

Ədəbiyyat siyahısını son gecəyə saxlamaq format səhvlərindən daha böyük problem yaradır: fikrin hansı mənbədən gəldiyini unuda bilərsiniz. Hər mənbəni oxuyanda onun biblioqrafik məlumatını da saxlayın.

Kitab üçün müəllif, il, tam başlıq, nəşr və nəşriyyat məlumatını qeyd edin. Məqalə üçün bunlara jurnal adı, cild, nömrə, səhifələr və DOI əlavə olunur. Saytda isə müəllif və ya qurum, konkret materialın tarixi, səhifə adı və keçid lazımdır.

Oxu qeydlərinizdə üç şeyi ayrı saxlayın: müəllifin sözbəsöz ifadəsi, sizin parafrazınız və sizin şəxsi şərhiniz. Sitatı dırnaqla və səhifə ilə qeyd etsəniz, sonradan onu öz cümləniz hesab edib mətnə keçirmək ehtimalı azalır.

Başqa müəllifin kitabında gördüyünüz əsəri özünüz oxumamısınızsa, bunu gizlətməyin. APA-nın ikinci mənbə vasitəsilə istinad qaydasına görə mətndə ilkin əsərlə istifadə etdiyiniz ikinci mənbə fərqləndirilir, siyahıya isə həqiqətən oxuduğunuz mənbə daxil edilir.

Məsələn, ingilisdilli APA quruluşunda: (Əliyeva, 2018, as cited in Məmmədov, 2023). Bu halda siyahıda Məmmədovun əsəri göstərilir. İlkin mənbəyə çıxışınız varsa, onu tapıb birbaşa oxumaq daha faydalıdır.

Məlumatları topladıqdan sonra APA 7 siyahısını onlayn hazırlayın: kitab, məqalə və sayt məlumatlarını daxil edin, formatı seçin və nəticəni Word kimi götürün. Hazır siyahını mətninizdəki istinadlarla tutuşdurun, xüsusən müəllif soyadlarını, illəri və DOI-ləri yoxlayın.

Təhvildən əvvəl ən çox rast gəlinən səhvlər

Yekun yoxlamanı yalnız vergül və nöqtələrə yönəltməyin. Əvvəlcə mənbə ilə iddia arasındakı əlaqənin düzgün olduğuna əmin olun. Səliqəli yazılmış qeyd yanlış mənbəni doğru etmir.

• Mətndə istinad var, siyahıda mənbə yoxdur: oxucu tam məlumatı tapa bilmir.
• Siyahıda istifadə edilməmiş mənbələr var: oxuduğunuz hər əsəri avtomatik References bölməsinə əlavə etməyin.
• İl uyğun gəlmir: istifadə etdiyiniz nəşrin tarixini dəqiqləşdirin.
• Et al. siyahıda da işlənib: 20 müəllifədək tam müəllif qaydasını yoxlayın.
• Məqalə adı kursiv edilib: jurnal adı və cildlə qarışdırmayın.
• Saytın yalnız ana səhifəsi verilib: konkret istifadə olunan materiala keçid əlavə edin.
• Sitatın səhifəsi yoxdur: sözbəsöz götürülən hissənin yerini göstərin.
• APA ilə ГОСТ qarışıb: bütün qeydləri seçilmiş üslub üzrə yenidən nəzərdən keçirin.

Son mərhələdə hər mətndaxili istinadı siyahıda axtarın. Sonra əks istiqamətdə gedin: siyahıdakı hər qeydin mətnin harasında istifadə olunduğunu tapın. Bu iki keçid xırda görünən, amma işin yoxlanmasını çətinləşdirən uyğunsuzluqları aşkara çıxarır.

Tez-tez verilən suallar

APA formatı ilə APA 7 arasında fərq nədir?

APA formatı ümumi üslubun adıdır, APA 7 isə həmin qaydaların yeddinci nəşrini bildirir. Bu nəşr 2019-cu ildə yayımlanıb. Tapşırıqda APA 7 tələb olunursa, əvvəlki nəşrlərin müəllif sayı və başqa detallar üzrə fərqli qaydalarını tətbiq etməyin.

APA istinadda hər dəfə səhifə yazılmalıdır?

Birbaşa sitatda səhifə və ya başqa uyğun yer göstəricisi tələb olunur. Parafrazda adətən müəllif və il kifayətdir. Bununla belə, uzun əsərdə konkret fikrin yerini göstərmək oxucuya kömək edirsə, səhifə əlavə edə bilərsiniz. Müəllimin daha konkret tələbi varsa, onu da nəzərə alın.

Üç müəllifli mənbədə ilk dəfə bütün soyadlar yazılır?

APA 7-də üç və daha çox müəllifli əsər üçün ilk istinaddan etibarən birinci soyad və et al. işlənir. Ədəbiyyat siyahısında isə üç müəllifin hamısı göstərilir. Qısaltma fərqli mənbələri eyni göstərirsə, onları ayırmaq üçün əlavə soyadlar yazılmalıdır.

APA 7-də saytın baxış tarixi mütləqdirmi?

Xeyr. Sabit məzmunlu adi səhifəyə hər dəfə baxış tarixi əlavə edilmir. Davamlı dəyişmək üçün hazırlanmış və əvvəlki versiyası arxivləşdirilməyən məzmun üçün baxış tarixi lazım ola bilər. Nəşr tarixi ilə səhifəyə daxil olduğunuz tarixi bir-biri ilə əvəz etməyin.

Azərbaycan dilində kitab adını ingiliscəyə çevirmək lazımdır?

Azərbaycan dilində yazılan işdə yerli kitabın adını avtomatik ingiliscəyə çevirmək lazım deyil. Əsərin adını və müəllifin yazılışını qoruyun. İngilisdilli jurnal və ya başqa dildə təqdim olunan iş üçün tərcümə və transliterasiya tələblərini ayrıca yoxlayın.

APA siyahısında mənbələr nömrələnirmi?

Standart APA References siyahısı nömrələnmir, əlifba sırası ilə verilir. AAK və ya kafedra qaydalarında nömrələnmə tələb oluna bilər. Belə tələbi APA-nın ümumi qaydası kimi təqdim etməyin, konkret işinizdə hansı təlimatın tətbiq olunduğunu dəqiqləşdirin.

DOI yoxdursa, onu necə əlavə etmək olar?

Əvvəlcə məqalənin rəsmi səhifəsini və PDF-in ilk səhifəsini yoxlayın. DOI təyin edilməyibsə, onu yaratmaq olmaz. Mənbənin növünə və əldə olunduğu yerə uyğun olaraq işlək URL verilir və ya qeyd nəşr məlumatları ilə tamamlanır.

APA 7 üzrə mənbə siyahısını pulsuz hazırlamaq mümkündür?

Bəli. hazirla.az-ın mənbə siyahısı generatorunda kitab, məqalə və sayt məlumatlarını daxil edib APA 7, ГОСТ və ya MLA seçə bilərsiniz. Siyahı əlifba sırası ilə hazırlanır, kopyalama və Word kimi yükləmə imkanı var, qeydiyyat lazım deyil. Nəticədəki məlumatları istifadə etdiyiniz əsərlərlə və kafedranızın tələbləri ilə tutuşdurun.