Plagiat nədir və istinad necə göstərilir: tələbələr üçün

Sərbəst iş, referat və kurs işində ən ciddi problem zəif məzmun və ya tərtibat səhvi deyil, plagiatdır. Zəif işi düzəltmək olar, plagiat aşkarlanan iş isə çox vaxt ümumiyyətlə qəbul edilmir. Bəzi hallarda nəticə daha ağır olur: məsələn, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) qəbul üçün referat tələblərində plagiat aşkarlanmasının iddiaçının qəbul imtahanlarına buraxılmaması üçün əsas olduğu açıq yazılıb.

Bununla belə, tələbələrin çoxu plagiatı qəsdən etmir. Problem çox vaxt qaydaların bilinməməsidir: öz sözləri ilə yazılmış fikrin də istinad tələb etdiyi, tərcümə edilmiş mətnin də plagiat sayıla bildiyi, oxşarlıq faizinin nə demək olduğu bilinmir. Bu yazıda plagiatın nə olduğunu, növlərini, yoxlama sistemlərinin necə işlədiyini, istinadın necə göstərildiyini və süni intellektlə bağlı qaydaları praktik nümunələrlə izah edirik. Akademik yazının bütün mərhələləri sərbəst iş necə yazılır bələdçisindədir.

Plagiat nədir

Plagiat başqasının sözlərini, fikirlərini, məlumatlarını və ya işini mənbəni göstərmədən öz işi kimi təqdim etməkdir. Burada əsas söz «mənbəni göstərmədən»dir. Başqasının fikrindən istifadə etmək akademik işin normal hissəsidir: hər tədqiqat əvvəlki tədqiqatlara əsaslanır. Problem yalnız bu fikrin kimə məxsus olduğunun gizlədilməsidir.

Plagiat yalnız sözbəsöz köçürmə deyil. Aşağıdakıların hamısı plagiat sayılır:

• mətni istinadsız köçürmək;
• başqasının fikrini öz sözlərinizlə yazıb mənbəni göstərməmək;
• başqa dildən tərcümə edilmiş mətni istinadsız təqdim etmək;
• başqasının cədvəlini, qrafikini, şəklini mənbəsiz istifadə etmək;
• başqası tərəfindən yazılmış işi öz adınızla təqdim etmək (satın alınmış və ya «hazır» iş);
• öz əvvəlki işinizi yeni iş kimi təkrar təqdim etmək (özünü plagiat).

UNEC-in tələblərində bu prinsip belə ifadə olunub: yazıda elmi etika qaydalarına riayət edilməli, istinadlar göstərilməli, başqalarının nəticələrini öz adından təqdim etmə cəhdlərinə yol verilməməlidir.

Plagiatın növləri

Birbaşa (tam) plagiat

Mətnin bir hissəsinin və ya bütövlükdə işin başqa mənbədən sözbəsöz köçürülməsi. Ən asan aşkarlanan növdür: yoxlama sistemləri onu dərhal tapır.

Mozaika plagiatı

Müxtəlif mənbələrdən cümlə və abzasların götürülüb bir mətndə birləşdirilməsi, bəzən bir neçə sözün dəyişdirilməsi ilə. Tələbə işlərində ən geniş yayılmış növdür: «hər cümləni ayrı saytdan götürdüm, ona görə plagiat deyil» düşüncəsi yanlışdır.

Parafraz plagiatı

Mənbədəki fikrin öz sözlərinizlə yazılması, amma istinadın göstərilməməsi. Çoxları bunu plagiat saymır, çünki sözlər dəyişib. Halbuki fikir başqasınındır və istinad tələb edir.

Tərcümə plagiatı

Rus, ingilis və ya türk dilindəki mətnin Azərbaycan dilinə tərcümə edilib istinadsız təqdim olunması. Azərbaycan dilində mənbələrin az olduğu mövzularda bu, çox geniş yayılıb. Tərcümə olunmuş fikir də müəllifə məxsusdur və istinad tələb edir. Bəzi yoxlama sistemləri dillərarası oxşarlığı da aşkarlaya bilir.

Özünü plagiat

Əvvəl təqdim etdiyiniz işi və ya onun hissəsini yeni iş kimi təkrar təqdim etmək: məsələn, eyni sərbəst işi iki fəndə vermək və ya kurs işinin fəslini dəyişdirmədən buraxılış işinə köçürmək. Öz əvvəlki işinizdən istifadə etmək olar, amma bunu müəllimlə razılaşdırmaq, mətni yenidən işləmək və ya əvvəlki işə istinad etmək lazımdır.

Müəllifliyin ötürülməsi

Başqasının sizin üçün yazdığı işi öz adınızla təqdim etmək: satın alınmış sərbəst iş, dostun yazdığı referat. Bu, akademik dürüstlüyün ən ciddi pozuntularından biridir, çünki burada iş tamamilə başqasınındır.

Plagiat yoxlaması necə işləyir

Universitetlər işləri xüsusi proqramlarla yoxlayır. Bu sistemlər mətni öz bazaları ilə müqayisə edir: internet səhifələri, elmi məqalələr, əvvəl təqdim olunmuş tələbə işləri. Nəticədə «oxşarlıq hesabatı» çıxır: mətnin hansı hissələrinin hansı mənbələrlə üst-üstə düşdüyü və ümumi oxşarlıq faizi.

Oxşarlıq faizi plagiat faizi deyil

Bu, çox vacib fərqdir. Oxşarlıq hesabatı yalnız üst-üstə düşən mətni göstərir, onun plagiat olub-olmadığını demir. Oxşarlığa bunlar da daxil ola bilər:

• düzgün istinadla verilmiş sitatlar;
• ədəbiyyat siyahısı (mənbə adları başqa işlərdə də eyni yazılır);
• qanun adları, rəsmi terminlər, standart ifadələr;
• titul vərəqindəki standart məlumatlar.

Ona görə müəllim və ya komissiya yalnız faizə yox, hesabatın özünə baxır: hansı hissələr oxşardır və onların istinadı varmı?

Rəsmi hədlər

Hər universitetin öz hədləri var. Rəsmi tələblərə nümunə olaraq UNEC-in qəbul üçün referat qaydalarında bunlar göstərilir:

• birbaşa sitatların həcmi işin ümumi həcminin 10%-dən çox ola bilməz;
• istinadla daxil edilən bütün materialların (dolayı istinadlar daxil) həcmi ümumi həcmin 50%-dən çox olmamalıdır;
• universitetin plagiat yoxlamasında 1-ci oxşarlıq əmsalı 50%-dən, 2-ci oxşarlıq əmsalı 4%-dən çox olmamalıdır; bu hədləri aşan işlər qəbul edilmir;
• işin sonunda plagiat yoxlamasının nəticəsi barədə arayış əlavə edilməlidir.

Bakı Dövlət Universitetinin kurs işi tələblərində də plagiat yoxlamasının aparıldığı və tələbənin işi təhvildən əvvəl müstəqil yoxlamalı olduğu qeyd olunur. Öz universitetinizin hədlərini kafedradan və ya rəhbərdən öyrənin.

İşi özünüz yoxlayın

Təhvildən əvvəl işi pulsuz və ya ödənişli yoxlama alətlərindən birində yoxlamaq faydalıdır. Amma bilin ki, pulsuz alətlərin bazası universitet sistemlərindən kiçik ola bilər və nəticələr fərqlənə bilər. Yoxlamanın məqsədi faizi «aldatmaq» yox, istinadı unudulmuş yerləri tapmaqdır.

Sinonim dəyişdirən proqramlarla və ya hərflərin başqa əlifbadan olanları ilə əvəzlənməsi kimi texniki fəndlərlə oxşarlığı gizlətməyə çalışmayın: müasir sistemlər bunların çoxunu tanıyır, aşkarlandıqda isə bu, qəsdən aldatma sayılır və adi plagiatdan daha ağır nəticə verir.

İstinad: plagiatdan qorunmanın yolu

Plagiatdan qorunmaq çətin deyil: başqasından götürdüyünüz hər şeyin mənbəsini göstərin. Bunun üç əsas forması var.

1. Birbaşa sitat

Müəllifin sözləri olduğu kimi, dırnaq içində verilir və dərhal istinad göstərilir.

Nümunə: Müəllif qeyd edir ki, «kiçik bizneslər üçün sosial şəbəkələr əsas satış kanalına çevrilib» [4, s. 27].

Birbaşa sitat nə vaxt lazımdır:

• tərifləri dəqiq vermək üçün (qanundan, standartdan);
• müəllifin ifadəsi xüsusi əhəmiyyətlidirsə;
• müəllifin fikrini təhlil edəcəksinizsə və onun dəqiq sözləri vacibdirsə.

Birbaşa sitatlardan az istifadə edin. İş sitatlardan ibarət olanda müəllifin öz səsi itir və bu, rəsmi tələblərə də zidd ola bilər (yuxarıdakı 10% həddinə baxın).

2. Parafraz (dolayı istinad)

Müəllifin fikri öz sözlərinizlə ifadə olunur və istinad göstərilir. Akademik mətnin böyük hissəsi belə yazılır.

Düzgün parafraz üçün:

1. Mənbəni oxuyun və fikri başa düşün.
2. Mənbəni bağlayın.
3. Fikri öz sözlərinizlə, öz cümlə quruluşunuzla yazın.
4. Mənbə ilə müqayisə edin: mənanı düzgün vermisinizmi, sözləri və quruluşu kifayət qədər dəyişmisinizmi?
5. İstinad göstərin.

Mənbə: «Kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri iqtisadi böhranlara daha çevik reaksiya verə bilir, çünki onların idarəetmə strukturu sadədir və qərarlar tez qəbul olunur.»

Zəif parafraz (plagiata yaxın): «Kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri iqtisadi çətinliklərə daha çevik cavab verə bilir, çünki onların idarəetmə quruluşu sadədir və qərarlar sürətlə verilir [5].» Burada yalnız bir neçə söz sinonimlə əvəz olunub, cümlənin quruluşu eynidir.

Yaxşı parafraz: «Sadə idarəetmə strukturu kiçik müəssisələrə böhran dövründə qərarları tez qəbul etməyə və dəyişən şəraitə iri şirkətlərdən daha sürətlə uyğunlaşmağa imkan verir [5].»

3. Ümumiləşdirmə

Bir mənbənin və ya bir neçə mənbənin əsas fikrinin qısa ifadəsi: «Bir sıra tədqiqatçılar kiçik biznesin regional inkişafdakı rolunu vurğulayır [2; 5; 8].»

Nə vaxt istinad lazım deyil

• Ümumi məlum faktlar: «Bakı Azərbaycanın paytaxtıdır.» «Su 100 dərəcədə qaynayır (normal təzyiqdə).»
• Sizin öz fikirləriniz, nəticələriniz və təhliliniz.
• Öz apardığınız sorğu və hesablamaların nəticələri (amma metodu göstərin).

Şübhə olanda istinad göstərin: artıq istinad heç vaxt problem yaratmır, çatışmayan istinad isə yaradır.

İstinad formaları

Mətndə istinadın forması müəllimin və ya universitetin tələbinə görədir:

• Nömrə ilə (kvadrat və ya adi mötərizədə): [3, s. 12] və ya (3,12), yəni ədəbiyyat siyahısındakı 3-cü mənbənin 12-ci səhifəsi. Azərbaycan universitetlərində ən çox rast gəlinən formadır.
• APA üslubu (müəllif və il): (Həsənov, 2021, s. 45). Sosial elmlərdə və beynəlxalq jurnallarda geniş yayılıb.
• Haşiyə (səhifəaltı qeyd): mətnin içində kiçik nömrə, səhifənin altında tam mənbə. Tarix və hüquq sahəsində tez-tez işlədilir.

Hansı formanı seçsəniz də, bütün işdə eyni formadan istifadə edin. Ədəbiyyat siyahısının necə tərtib olunduğunu APA və QOST nümunələri ilə ədəbiyyat siyahısı necə yazılır yazısında göstərmişik, mətndə istinadın Word-da tərtibatını isə sərbəst iş titul vərəqi və tərtibat yazısında.

İnternet mənbələri

İnternetdən götürülmüş məlumat da istinad tələb edir. Siyahıda müəllif (varsa), səhifənin adı, saytın adı, link və müraciət tarixi göstərilir. Linkin özü kifayət deyil. Anonim saytlardan, forumlardan və «hazır sərbəst iş» bazalarından götürülmüş məlumat isə istinadla da zəif mənbədir: mümkünsə ilkin mənbəni tapın.

Mənbənin etibarlılığını necə yoxlamaq

Düzgün istinad yalnız işin yarısıdır: istinad etdiyiniz mənbə də etibarlı olmalıdır. Zəif mənbəyə düzgün istinad işi plagiatdan qoruyur, amma keyfiyyətini qorumur. Mənbəni seçməzdən əvvəl bu suallara cavab verin:

• Müəllif kimdir? Adı göstərilibmi, mövzu üzrə mütəxəssisdirmi (elmi dərəcə, iş yeri, başqa əsərləri)?
• Harada dərc olunub? Universitet nəşriyyatı, elmi jurnal, rəsmi qurum, yoxsa anonim sayt?
• Nə vaxt dərc olunub? Statistika və qanunvericilik sürətlə dəyişir; köhnə rəqəm müasir vəziyyəti göstərmir.
• Mənbələr göstərilibmi? Ciddi əsər öz istinadlarını göstərir. Heç bir mənbəyə əsaslanmayan mətn şübhəlidir.
• Məlumat başqa mənbələrlə təsdiqlənirmi? Vacib rəqəm və faktı ən azı iki müstəqil mənbədə yoxlayın.

Rəqəm və statistika üçün ən yaxşı yol ilkin mənbəyə getməkdir: xəbər saytının yazdığı rəqəm əvəzinə Dövlət Statistika Komitəsinin, nazirliyin və ya beynəlxalq təşkilatın öz hesabatına istinad edin.

Süni intellekt və akademik dürüstlük

ChatGPT, Claude, Gemini kimi alətlərin yayılması ilə yeni sual yaranıb: AI-ın yazdığı mətn plagiatdırmı?

Qısa cavab: bu, universitetin və müəllimin qaydasından asılıdır. Bəzi müəllimlər AI istifadəsini tamamilə qadağan edir, bəziləri müəyyən məqsədlər üçün (plan, redaktə, ideya) icazə verir və istifadəni bildirməyi tələb edir, bəziləri isə hələ ayrıca qayda qoymayıb. Qayda yoxdursa, soruşun.

Bilməli olduğunuz bir neçə vacib məqam:

• AI mətni sizin işiniz deyil. AI-ın yazdığı mətni dəyişdirmədən öz işiniz kimi təqdim etmək, qadağa olan yerlərdə, akademik dürüstlüyün pozulması sayılır.
• AI mənbə uydura bilir. Süni intellekt bəzən mövcud olmayan kitab, məqalə və müəllif adları yazır. Belə «mənbə» ədəbiyyat siyahısında aşkarlananda bu, işin etibarını tamamilə məhv edir. Hər mənbəni kitabxanada və ya axtarışda yoxlayın.
• AI faktları səhv verə bilir. Rəqəm, tarix, qanun maddəsi: hamısını yoxlayın.
• AI detektorları etibarlı deyil. OpenAI 2023-cü ildə öz AI mətn aşkarlama alətini aşağı dəqiqliyə görə dayandırdı. Stenford Universitetinin tədqiqatçılarının həmin il dərc etdiyi araşdırmada isə məlum olub ki, belə detektorlar ingilis dili ana dili olmayan müəlliflərin yazılarını tez-tez səhvən «AI yazısı» kimi qiymətləndirir. Bu o deməkdir ki, detektorun nəticəsi tək başına sübut deyil, amma o da demək deyil ki, AI istifadəsi aşkarlanmayacaq: müəllim mətnin üslubunu, faktlardakı səhvləri və sizin suallara cavabınızı da nəzərə alır.

AI-dan dürüst istifadə yolları: mövzunu daraltmaq üçün ideya, plan variantları, mürəkkəb anlayışı başa düşmək, öz yazdığınız mətnin dil redaktəsi. Hər halda əsas məzmun, mənbələr və təhlil sizin olmalıdır və mətni başa düşməli, izah edə bilməlisiniz.

Plagiatdan qorunmaq üçün praktik qaydalar

1. Qeyd apararkən mənbəni yazın. Hər qeydin yanında müəllif, əsər və səhifə. Plagiatın böyük hissəsi «bu fikri haradan götürdüyümü unutmuşam» halından yaranır.
2. Köçürdüyünüz mətni dərhal dırnağa alın. Qeydlərdə birbaşa sitatı öz fikirlərinizdən ayırın.
3. Mənbəyə baxaraq yazmayın. Oxuyun, bağlayın, öz sözlərinizlə yazın.
4. Hər abzasda öz fikriniz olsun. Mənbələrin fikrini təqdim edin, sonra müqayisə və qiymətləndirmə əlavə edin.
5. Tərcümə etdiyiniz mətnə də istinad edin.
6. Cədvəl, qrafik və şəkillərin altında mənbəni göstərin.
7. İşi təhvildən əvvəl yoxlayın. Oxşar çıxan hissələrdə istinad varmı?
8. Vaxtı planlaşdırın. Plagiatın ən çox səbəbi son gecə tələsikliyidir.

Plagiat aşkarlansa nə olur

Nəticə universitetin qaydalarından, işin növündən və plagiatın həcmindən asılıdır. Ən çox rast gəlinən hallar:

• işin qəbul edilməməsi və ya sıfır balla qiymətləndirilməsi;
• işin yenidən yazılması tələbi;
• ağır hallarda intizam tədbirləri;
• qəbul və ya elmi dərəcə prosesində müraciətin rədd edilməsi (məsələn, UNEC-in referat tələblərində olduğu kimi).

Əgər işinizdə yüksək oxşarlıq çıxıbsa və bunun səbəbi düzgün istinad olunmuş sitatlar, ədəbiyyat siyahısı və ya standart terminlərdirsə, bunu müəllimə izah edin: oxşarlıq hesabatı məhz belə hallarda müzakirə üçündür.

Hazır alətlərdən dürüst istifadə

Sərbəst iş hazırlamaq alətində titul, plan, giriş və ədəbiyyat siyahısı pulsuz hazırlanır, bütün bölmələr isə bir ödənişlə yazılır. AI yalnız tanınmış kitab və rəsmi saytları mənbə kimi təklif edir, amma bu yazıdakı qaydalar burada da keçərlidir: hər mənbəni yoxlayın, müəllimin verdiyi ədəbiyyatı əlavə edin, istinadları dəqiqləşdirin və mətni öz sözlərinizlə, öz təhlilinizlə tamamlayın. Hazır mətni başlanğıc qaralama kimi işlədin, son variant isə sizin işiniz olmalıdır: həm akademik dürüstlük baxımından, həm də müəllimin sualına cavab verə bilmək üçün.

Tez-tez verilən suallar

Öz sözlərimlə yazdım, yenə istinad lazımdır? Bəli, fikir başqasınındırsa. İstinad sözlərə yox, fikrə görə göstərilir.

Neçə faiz oxşarlıq normaldır? Universitetə və işin növünə görə dəyişir. Faizdən çox, oxşar hissələrin xarakteri vacibdir: istinadlı sitat və ədəbiyyat siyahısı problem deyil, istinadsız köçürmə problemdir. Konkret həddi kafedradan öyrənin.

Rus dilindən tərcümə etdiyim mətn plagiat sayılırmı? İstinadsız təqdim olunursa, bəli. Tərcümə olunmuş fikir də müəllifə məxsusdur.

Vikipediyadan istifadə plagiatdırmı? İstinadsız köçürmə plagiatdır. İstinadla istifadə plagiat deyil, amma akademik işdə Vikipediya zəif mənbə sayılır: məqalənin sonundakı ilkin mənbələrə istinad edin.

Dostumla eyni mövzuda yazırıq, oxşarlıq problem olar? Hər biriniz öz mətninizi müstəqil yazırsınızsa, problem olmamalıdır. Mətn və ya fəsil paylaşmaq isə hər ikinizin işində yüksək oxşarlıq yaradır və hər ikinizə problem çıxara bilər.

Müəllimin mühazirəsindən götürdüyüm fikrə istinad lazımdır? Mühazirədəki fikir müəllimin öz tədqiqatına və ya konkret mənbəyə əsaslanırsa, həmin mənbəni tapıb ona istinad etmək ən düzgün yoldur. Ümumi dərslik biliyi isə adətən ayrıca istinad tələb etmir.