Referat necə yazılır: quruluş, tələblər və nümunə plan

Referat termini universitetdə iki fərqli mənada işlədilir. Birincisi, bakalavr pilləsində fənn üzrə tapşırıq: bir mövzu barədə mövcud ədəbiyyatı oxuyub sistemli şəkildə ümumiləşdirmək. İkincisi, magistratura və doktorantura qəbulunda və ya elmi dərəcə prosesində tələb olunan daha ciddi akademik iş: burada həcm, mənbə sayı və plagiat həddi rəsmi qaydalarla müəyyən edilir.

Hər iki halda referatın mahiyyəti eynidir: mövzu üzrə mövcud bilikləri toplamaq, təhlil etmək və öz məntiqinizlə təqdim etmək. Bu yazıda referatın nə olduğunu, sərbəst işdən və kurs işindən nə ilə fərqləndiyini, quruluşunu, hər hissənin necə yazıldığını, rəsmi tələbləri və tipik səhvləri göstəririk. Akademik yazının ümumi mərhələləri üçün sərbəst iş necə yazılır bələdçisinə də baxa bilərsiniz.

Referat nədir

Referat (latınca «refero», yəni «məlumat verirəm», «çatdırıram» sözündən) bir mövzu üzrə elmi ədəbiyyatın, sənədlərin və digər mənbələrin məzmununun yazılı şəkildə ümumiləşdirilməsidir. Referat yazan şəxs mövzunu sıfırdan tədqiq etmir: başqalarının tədqiqatlarını oxuyur, müqayisə edir, sistemləşdirir və öz nəticəsini çıxarır.

Bu, referatı sadə «köçürmə»dən fərqləndirən əsas məqamdır. Yaxşı referat mənbələrin bir-birinin ardınca düzülmüş xülasəsi deyil. O, mövzunu müəyyən məntiqlə açır: mənbələr arasında oxşar və fərqli yanaşmaları göstərir, onları qiymətləndirir və sonda müəllifin öz mövqeyini ifadə edir.

Referatın növləri

• İcmal referatı: bir mövzu üzrə bir neçə mənbənin təhlili və müqayisəsi. Universitetdə ən çox tələb olunan növdür.
• Məlumat referatı (informativ): bir əsərin (kitab, məqalə) məzmununun qısa və sistemli şərhi. Daha çox elmi jurnallarda və kitabxana kataloqlarında rast gəlinir.
• Elmi referat: magistratura, doktorantura qəbulu və ya elmi dərəcə prosesi üçün, rəsmi tələblərlə, tədqiqat elementləri olan iş.

Referat, sərbəst iş və kurs işi

• Sərbəst iş fənn üzrə müstəqil tapşırıqdır və forması müxtəlif ola bilər: yazılı iş, təqdimat, məsələ həlli, hesabat.
• Referat konkret yazılı formadır: mövcud ədəbiyyatın ümumiləşdirilməsi. Çox vaxt sərbəst iş elə referat formasında verilir, ona görə bu iki termin tez-tez qarışdırılır.
• Kurs işi daha böyük həcmli, elmi rəhbərin nəzarəti ilə yazılan və müdafiə olunan işdir. Burada mənbələrin təhlili ilə yanaşı tələbənin öz araşdırması (məlumatların təhlili, hesablama, sorğu) tələb olunur. Ətraflı: kurs işi necə yazılır.

Rəsmi tələblərə nümunə

Referat üçün tələblər universitetə və məqsədə görə dəyişir. Ən ətraflı rəsmi tələblərdən biri Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) qəbul üçün referat tələbləridir. Onların əsas müddəaları bunlardır:

• Tərtibat: A4 vərəq, soldan 3 sm, sağdan 1 sm, yuxarı və aşağıdan 2 sm sahə, 14 ölçülü Times New Roman şrifti, 1,5 interval.
• Quruluş: titul vərəqi, xülasə (150-200 söz), mündəricat, giriş (2-3 səhifə), əsas hissə, nəticə, istifadə edilmiş mənbələrin siyahısı.
• Mənbə sayı: siyahıda ən azı 20 mənbə olmalıdır; mətndə istinadı olmayan mənbə siyahıya salına bilməz.
• Birbaşa sitatlar: referatın ümumi həcminin 10%-dən çox ola bilməz.
• Bütün istinad olunan materiallar (dolayı istinadlar daxil): ümumi həcmin 50%-dən çox olmamalıdır.
• Plagiat: referatın sonunda plagiat yoxlamasının nəticəsi barədə arayış əlavə edilməlidir; plagiat aşkarlanması iddiaçının qəbul imtahanlarına buraxılmaması üçün əsasdır.

Bu tələblər bir universitetin konkret prosesi üçündür, amma onlar yaxşı istiqamət verir: referat yalnız başqalarının fikirlərinin toplusu ola bilməz, ən azı yarısı müəllifin öz təhlili və ümumiləşdirməsi olmalıdır. Bakalavr pilləsində fənn üzrə referat üçün tələblər adətən daha yumşaqdır (məsələn, 5-10 mənbə, 10-15 səhifə), amma prinsiplər eynidir. Öz universitetinizin və müəllimin tələblərini mütləq dəqiqləşdirin.

Addım 1: Mövzunu seçin və daraldın

Referatın mövzusu konkret olmalıdır, çünki onun məqsədi mövcud ədəbiyyatı dərindən təhlil etməkdir. Geniş mövzuda isə mənbə o qədər çoxdur ki, təhlil səthi qalır.

• «Qloballaşma» → «Qloballaşmanın kiçik ölkələrin iqtisadi siyasətinə təsiri: əsas nəzəri yanaşmalar»
• «Süni intellekt» → «Ali təhsildə süni intellektdən istifadənin etik problemləri»
• «Azərbaycan ədəbiyyatı» → «Füzulinin qəzəllərində sufi motivləri: tədqiqatçıların yanaşmaları»

İcmal referatı üçün yaxşı mövzu adətən bir sual şəklində ifadə oluna bilər: «Tədqiqatçılar ... məsələsinə necə yanaşırlar?», «... haqqında hansı əsas nəzəriyyələr var?».

Addım 2: Mənbələri seçin

Referatın keyfiyyəti birbaşa mənbələrin keyfiyyətindən asılıdır.

Etibarlı mənbələr:

• monoqrafiyalar və dərsliklər (universitet nəşriyyatları, tanınmış nəşriyyatlar);
• rəyçilər tərəfindən yoxlanılan elmi jurnalların məqalələri;
• dissertasiyalar və onların avtoreferatları;
• rəsmi sənədlər: qanunlar (e-qanun.az), dövlət proqramları, statistik məcmuələr;
• beynəlxalq təşkilatların hesabatları.

Axtarış yerləri:

• universitet kitabxanası və onun elektron bazaları;
• Google Scholar (scholar.google.com): elmi məqalələr və onlara istinadların sayı;
• Azərbaycan Milli Kitabxanası;
• universitetlərin elektron jurnalları.

Mənbələri qiymətləndirmək: müəllif kimdir, mövzu üzrə mütəxəssisdirmi? Nəşr nə vaxtdır, köhnəlməyibmi? Əsər elmi jurnaldadırmı, rəydən keçibmi? Başqa tədqiqatçılar ona istinad edirmi?

Referatda ənənəvi olaraq həm klassik (mövzunun əsasını qoyan), həm də son illərin əsərləri olmalıdır. Yalnız 20-30 il əvvəlin mənbələri mövzunun müasir vəziyyətini göstərmir, yalnız son ilin internet məqalələri isə nəzəri əsası zəiflədir.

Addım 3: Oxuyun və qeyd aparın

Referat yazmağın ən uzun mərhələsi oxumaqdır. Səmərəli oxu üçün:

• Əvvəl hər mənbənin xülasəsinə, girişinə və nəticəsinə baxın: mövzunuza nə qədər uyğundur?
• Uyğun mənbələri diqqətlə oxuyun və hər biri üçün qeyd kartı yaradın: tam biblioqrafik məlumat, əsas fikirlər (səhifə ilə), müəllifin mövqeyi, sizin şərhiniz.
• Birbaşa sitatları dırnaq içində yazın, öz sözlərinizlə ifadə etdiyiniz fikirləri ayrıca qeyd edin. Bu ayrım sonra plagiatdan qoruyur.
• Mənbələr arasında əlaqələri qeyd edin: kim kiminlə razılaşır, kim fərqli fikirdədir, hansı məsələ mübahisəlidir?

Bu mərhələdə cədvəl tərtib etmək faydalıdır: sətirlərdə mənbələr, sütunlarda mövzunun əsas sualları. Belə cədvəl referatın strukturunu özü göstərir.

Addım 4: Planı qurun

Referatın əsas hissəsi mənbələrə görə yox, mövzunun suallarına görə qurulmalıdır. Bu, ən vacib qaydalardan biridir.

Zəif quruluş (mənbələrə görə):

1. Həsənovun fikirləri
2. Smith-in fikirləri
3. Petrovun fikirləri

Güclü quruluş (suallara görə):

1. Anlayışın tərifi: əsas yanaşmalar
2. Problemin səbəbləri: tədqiqatçılar arasında razılıq və fərqlər
3. Həll yolları: mövcud təkliflər və onların qiymətləndirilməsi

İkinci quruluşda hər bölmədə bir neçə müəllifin fikri müqayisə olunur. Məhz bu müqayisə referatı köçürmədən təhlilə çevirir.

Addım 5: Hissələri yazın

Titul vərəqi

Universitetin, fakültənin, kafedranın adı, «REFERAT» sözü, mövzu, müəllifin adı, qrup və ya statusu (məsələn, iddiaçı), rəhbər və ya qəbul edən müəllim, şəhər və il. Tərtibat qaydaları barədə: sərbəst iş titul vərəqi və tərtibat.

Xülasə (tələb olunarsa)

Elmi referatlarda tez-tez işin qısa xülasəsi tələb olunur: mövzunun aktuallığı, məqsəd, metodlar, informasiya bazası, əsas nəticələr. UNEC-in tələblərində xülasənin həcmi 150-200 söz göstərilir. Xülasəni ən son yazın: o, hazır işin bir abzaslıq təsviridir.

Giriş

Giriş mövzunun aktuallığını, problemin öyrənilmə səviyyəsini, məqsəd və vəzifələri, istifadə olunan metodları və informasiya bazasını təqdim edir. Referatda «öyrənilmə səviyyəsi» hissəsi xüsusilə vacibdir: mövzu üzrə əsas tədqiqatçıları və əsərləri qısaca sadalayırsınız. Girişin necə yazıldığını nümunələrlə sərbəst işdə giriş və nəticə yazısında göstərmişik.

Əsas hissə

Əsas hissə 2-4 bölmədən ibarət olur. Hər bölmədə:

• bölmənin sualını qoyun;
• müxtəlif müəlliflərin yanaşmalarını təqdim edin (istinadla);
• onları müqayisə edin: harada razılaşırlar, harada fərqlənirlər, niyə?
• öz qiymətləndirmənizi verin: hansı yanaşma daha əsaslıdır və ya Azərbaycan şəraitinə daha uyğundur?
• bölməni qısa ümumiləşdirmə ilə bitirin və növbəti bölməyə keçid edin.

Referatda müqayisə və təhlil üçün faydalı ifadələr: «... fikrincə», «... bu yanaşmanı tənqid edərək qeyd edir ki ...», «Hər iki müəllif ... məsələsində razılaşsa da, ... baxımından fərqlənirlər», «Bu yanaşmanın üstünlüyü ...», «Lakin qeyd etmək lazımdır ki, ...».

Nəticə

Nəticədə mövzu üzrə əsas yanaşmalar ümumiləşdirilir, girişdə qoyulan suala cavab verilir, mübahisəli və az öyrənilmiş məsələlər göstərilir, müəllifin öz mövqeyi ifadə olunur. Nəticədə yeni istinad və yeni məlumat olmamalıdır.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

Siyahıya yalnız mətndə istinad olunan mənbələr daxil edilir. Format müəllimin və ya universitetin tələbinə görədir (APA, QOST və s.). Mənbə növlərinin necə yazıldığını ədəbiyyat siyahısı necə yazılır yazısında göstərmişik.

Zəif və güclü abzas: fərqi görün

Referatın keyfiyyəti abzas səviyyəsində görünür. Eyni mövzuda iki abzası müqayisə edin.

Zəif abzas (mənbənin xülasəsi):

Həsənov qeyd edir ki, süni intellekt təhsildə geniş istifadə olunur. O yazır ki, tələbələr AI alətlərindən ev tapşırıqları üçün istifadə edirlər. Həmçinin müəllif qeyd edir ki, bu, akademik dürüstlük problemləri yaradır.

Bu abzasda yalnız bir müəllifin fikri təkrarlanır, istinadda il və səhifə yoxdur, müqayisə və qiymətləndirmə yoxdur.

Güclü abzas (təhlil):

Tədqiqatçıların əksəriyyəti süni intellektin ali təhsildə akademik dürüstlük üçün risk yaratdığını qəbul edir, lakin bu riskin həlli yolunda fərqli mövqelər tuturlar. Bir qrup müəllif qadağa və aşkarlama vasitələrinə üstünlük verdiyi halda [3, s. 41], digərləri qiymətləndirmə formalarının dəyişdirilməsini daha effektiv hesab edir [7, s. 112; 9]. İkinci yanaşma daha perspektivli görünür, çünki aşkarlama vasitələrinin dəqiqliyi hələ məhduddur və səhv ittihamlara səbəb ola bilər [12].

Burada mövzunun bir sualı qoyulur, bir neçə mənbə müqayisə edilir, fərq göstərilir və müəllifin əsaslandırılmış mövqeyi ifadə olunur. Referatın hər abzası təxminən belə qurulmalıdır.

Dil və üslub

Referat akademik janrdır və onun dili də buna uyğun olmalıdır:

• Neytral, dəqiq ifadələr. «Çox böyük», «dəhşətli», «super» kimi emosional sözlər yox; «əhəmiyyətli», «ciddi», «nəzərəçarpan» kimi ölçülü ifadələr.
• Terminlərin ardıcıl işlədilməsi. Bir anlayışı bütün işdə eyni termin ilə adlandırın; ilk dəfə işlədəndə tərifini verin.
• Qeyri-şəxsi və ya cəm forma. «Mən düşünürəm» əvəzinə «hesab edirik» və ya «belə nəticəyə gəlmək olar ki».
• Qısa və aydın cümlələr. Akademik üslub uzun, dolaşıq cümlə demək deyil: bir cümlə, bir fikir.
• Müəlliflərin adları. İlk dəfə tam adı və ya inisialları ilə, sonra soyadı ilə. Xarici müəlliflərin adlarını orijinal yazılışda və ya qəbul olunmuş Azərbaycan transliterasiyasında, amma bütün işdə eyni formada yazın.

Nümunə plan

Mövzu: «Ali təhsildə süni intellektdən istifadənin etik problemləri»

• Xülasə
• Giriş
• 1. Ali təhsildə süni intellekt: anlayış və istifadə sahələri
• 1.1. Tədris prosesində AI alətləri
• 1.2. Qiymətləndirmə və idarəetmədə AI
• 2. Əsas etik problemlər: tədqiqatçıların yanaşmaları
• 2.1. Akademik dürüstlük və müəllifliyin sərhədləri
• 2.2. Şəxsi məlumatların qorunması
• 2.3. Qərarlarda qərəz və şəffaflıq
• 3. Tənzimləmə yolları: universitet siyasətləri və beynəlxalq tövsiyələr
• Nəticə
• İstifadə olunmuş ədəbiyyat

Bu planda əsas hissə mənbələrə görə yox, suallara görə qurulub və hər bölmədə bir neçə müəllifin yanaşması müqayisə ediləcək.

İstinad və plagiat

Referat başqalarının əsərlərinə əsaslanan iş olduğu üçün istinad burada xüsusilə vacibdir. Hər götürülmüş fikir, rəqəm, tərif və sitat üçün istinad olmalıdır. İstinadsız götürülmüş fikir, hətta öz sözlərinizlə yazılsa belə, plagiat sayılır.

Referatda üç növ material olur:

• Birbaşa sitat: müəllifin sözləri olduğu kimi, dırnaq içində, istinadla. Az olmalıdır (UNEC tələblərində ümumi həcmin 10%-dən çox olmamalıdır).
• Dolayı istinad (parafraz): müəllifin fikri sizin sözlərinizlə, istinadla.
• Öz təhliliniz: müqayisə, qiymətləndirmə, ümumiləşdirmə. Bu hissənin payı nə qədər çoxdursa, referat bir o qədər güclüdür.

Plagiatın növləri, yoxlama sistemləri, oxşarlıq faizi və süni intellektlə bağlı qaydalar barədə ətraflı: plagiat və istinad qaydaları.

Ən çox edilən səhvlər

• Mənbələrin ardıcıl xülasəsi. Hər bölmə bir mənbənin qısa şərhidir, müqayisə və təhlil yoxdur.
• Bir-iki mənbəyə əsaslanmaq. Referat bir kitabın qısaldılmış variantına çevrilir.
• Etibarsız mənbələr. Anonim saytlar, forumlar, «hazır referat» bazaları.
• İstinadsız mətn. Mənbədən götürülmüş fikirlər istinad göstərilmədən yazılır.
• Çoxlu birbaşa sitat. Səhifələrlə dırnaq içində mətn: müəllifin öz səsi itir.
• Öz mövqeyin olmaması. Referat yalnız başqalarının fikirlərindən ibarətdir, nəticədə də müəllif heç bir qiymətləndirmə vermir.
• Siyahıda istifadə olunmayan mənbələr. Siyahını «uzatmaq» üçün oxunmamış kitabların əlavə edilməsi.
• Köhnə mənbələr. Mövzunun son illərdəki vəziyyəti göstərilmir.

Vaxtı planlaşdırmaq

Bakalavr səviyyəsində 10-15 səhifəlik referat üçün təxmini vaxt:

• Mövzunun dəqiqləşdirilməsi və mənbə axtarışı: 1-2 gün
• Oxu və qeydlər: 2-4 gün
• Plan: yarım gün
• Yazı: 2-3 gün
• Redaktə, istinadların və tərtibatın yoxlanması: 1 gün

Elmi referat (qəbul və ya elmi dərəcə üçün) daha çox vaxt tələb edir: 20+ mənbənin oxunması və təhlili bir neçə həftə çəkə bilər.

Referatı daha tez hazırlamaq

Sərbəst iş hazırlamaq alətində iş növü kimi referatı seçə bilərsiniz: titul məlumatını və mövzunu yazırsınız, AI plan və ədəbiyyat siyahısı təklif edir. Titul, plan, giriş və ədəbiyyat pulsuzdur, bütün bölmələr bir ödənişlə yazılır, fayl Word və PDF formatında açılır. Hazır mətni qaralama kimi işlədin: mənbələri kitabxanada və ya axtarışda yoxlayın, müəllimin verdiyi ədəbiyyatı əlavə edin, istinadları dəqiqləşdirin və öz təhlilinizi, mövqeyinizi yazın. Rəsmi plagiat yoxlaması tələb olunan elmi referatlarda mətnin böyük hissəsinin sizin öz sözlərinizlə yazılması xüsusilə vacibdir.

Tez-tez verilən suallar

Referat neçə səhifə olmalıdır? Bakalavr pilləsində fənn üzrə referat adətən 10-15 səhifə olur. Elmi referatlar daha böyükdür. Dəqiq həcmi müəllimdən və ya universitetin tələblərindən öyrənin.

Referatda öz fikrimi yazmalıyam? Bəli. Referat yalnız başqalarının fikirlərinin toplusu deyil: müqayisə, qiymətləndirmə və nəticədə öz mövqeyiniz işin dəyərini artırır.

Vikipediyaya istinad etmək olar? Akademik referatda tövsiyə olunmur. Vikipediyanı ilkin tanışlıq üçün oxuyun, sonra məqalənin sonundakı mənbələri tapın və onlara istinad edin.

Referatı əl ilə yazmaq lazımdırmı? Bəzi müəllimlər fənn üzrə referatı əl yazısı ilə tələb edir. Elmi referatlar isə kompüterdə yığılır və elektron variantı plagiat yoxlamasından keçirilir.

Referatı müdafiə etmək lazımdırmı? Bakalavr pilləsində bəzən qısa təqdimat və ya müzakirə tələb olunur. Bu halda referatın əsas fikirlərini slaydlarla təqdim edin; tələbə təqdimatı üçün bələdçi: sərbəst iş üçün slayd.

Referatda cədvəl və sxem işlətmək olar? Bəli və bu, çox vaxt faydalıdır: müxtəlif müəlliflərin yanaşmalarını müqayisə cədvəlində və ya sxemdə göstərmək təhlili aydınlaşdırır. Cədvəl və sxemlər nömrələnir, adlandırılır və mətndə onlara istinad edilir.