Sərbəst iş titul vərəqi və tərtibat: Word-da addım-addım

Müəllim sərbəst işi açanda ilk gördüyü şey məzmun yox, tərtibatdır: titul vərəqi, səliqəli plan, eyni şrift, düzgün sahələr. Tərtibat qiymətin əsas hissəsi deyil, amma ilk təəssüratı yaradır. Fərqli şriftlərlə yazılmış, səhifə nömrələri mündəricatla uyğun gəlməyən, titul vərəqində müəllimin adı səhv yazılmış iş, məzmunu yaxşı olsa belə, diqqətsizlik təəssüratı bağışlayır.

Bu yazıda sərbəst işin tərtibatını başdan sona göstəririk: titul vərəqində nə yazılır, hansı şrift, interval və sahələr seçilir, Word-da avtomatik mündəricat, səhifə nömrəsi, başlıqlar, cədvəl və şəkillər necə qurulur. Parametrlər Azərbaycan universitetlərinin rəsmi təlimatlarından götürülüb, amma hər universitetin və kafedranın öz tələbləri ola bilər: müəllimin göstərişi həmişə üstündür. Sərbəst işin məzmununu necə yazacağınızı bilmək istəyirsinizsə, sərbəst iş necə yazılır bələdçisindən başlayın.

Titul vərəqi

Titul vərəqi işin «üzüdür» və rəsmi məlumat daşıyır. Universitetlərin təlimatlarında onun tərkibi təxminən eynidir. Məsələn, Bakı Dövlət Universitetinin kurs işi tələblərində titul vərəqində bu məlumatların olması göstərilir: ali məktəbin, fakültənin və kafedranın adı; işin adı; tələbənin soyadı, adı və atasının adı; ixtisas və qrup nömrəsi; elmi rəhbərin adı, elmi dərəcəsi və elmi adı; təhvil və müdafiə tarixi, rəhbərin imzası və qiyməti; şəhər və il. Sərbəst işin titulu bir az sadədir, amma əsas hissələr eynidir.

Titul vərəqinin quruluşu (yuxarıdan aşağı)

1. Yuxarıda, mərkəzdə: Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi (bəzi universitetlər bu sətri tələb edir, bəziləri yox), sonra universitetin tam adı, fakültə, kafedra. 2. Ortada, iri şriftlə: «SƏRBƏST İŞ» (və ya «REFERAT», «KURS İŞİ»). 3. Altında: fənn: «Fənn: Makroiqtisadiyyat». 4. Mövzu: «Mövzu: Azərbaycanda qeyri-neft ixracının dinamikası». Mövzu adı müəllimin verdiyi formada, dəyişdirilmədən yazılmalıdır. 5. Sağ tərəfdə və ya aşağıda, bloklar şəklində: - Tələbə: Məmmədova Aysel Rəşad qızı - Qrup: 812 (ixtisas da göstərilə bilər) - Müəllim: dos. Əliyev Rəşad 6. Ən aşağıda, mərkəzdə: şəhər və il: «Bakı, 2026».

Bir neçə vacib məqam:

• Müəllimin adını, elmi dərəcəsini və elmi adını dəqiq yazın. «dos.» (dosent), «prof.» (professor), «b.m.» (baş müəllim), «f.ü.f.d.» (fəlsəfə doktoru) kimi qısaltmalar kafedrada necə işlədilirsə, elə yazın. Müəllimin adının səhv yazılması ən xoşagəlməz səhvlərdəndir.
• Fakültə və kafedranın rəsmi adını yazın. Universitetin saytından və ya tələbə biletindən yoxlayın.
• Titul vərəqi nömrələnmir, amma səhifə sayına daxildir. Yəni plan 2-ci səhifədir.
• Titul vərəqində bəzək, şəkil, çərçivə qoymayın, universitet loqosu tələb olunmursa. Rəsmi sənəd kimi sadə olmalıdır.
• Universitetin hazır şablonu varsa, ondan istifadə edin. Bir çox kafedra titul vərəqinin nümunəsini verir; onu soruşmaq ən etibarlı yoldur.

Əsas tərtibat parametrləri

Tərtibat tələbləri universitetə görə bir az fərqlənir, amma ən geniş yayılmış parametrlər belədir:

• Vərəq: A4
• Şrift: Times New Roman
• Şrift ölçüsü: əsas mətn 14, başlıqlar 14-16 (qalın), cədvəl daxili mətn və haşiyə qeydləri 12
• Sətirlərarası interval: 1,5
• Sahələr: sol 2,5-3 sm, sağ 1-1,5 sm, yuxarı və aşağı 2 sm
• Abzas girintisi: çox vaxt 1-1,25 sm
• Mətnin düzləndirilməsi: iki tərəfə (justify)
• Səhifə nömrəsi: aşağıda, mərkəzdə və ya sağda; titul vərəqində göstərilmir

Rəsmi təlimatlardan iki nümunə: UNEC-in referat tələblərində A4 vərəq, soldan 3 sm, sağdan 1 sm, yuxarı və aşağıdan 2 sm sahə, 14 ölçülü Times New Roman şrifti və 1,5 interval göstərilir. BDU-nun kurs işi tələblərində isə sahələr yuxarı və aşağı 2 sm, sol 2,5 sm, sağ 1,5 sm, interval 1,5 kimi verilir; həmçinin «MÜNDƏRİCAT», «GİRİŞ», «NƏTİCƏ» sözlərinin ayrı sətirdə başlıq kimi yazıldığı və başlıqların altından xətt çəkilmədiyi qeyd olunur.

Sol sahənin geniş olmasının səbəbi sadədir: iş cildlənəndə və ya qovluğa tikiləndə sol tərəfin bir hissəsi görünməz olur.

Word-da tərtibatı qurmaq: addım-addım

Aşağıdakı addımlar Microsoft Word-un müasir versiyaları üçündür. Menyu adları Word-un dil parametrlərinə görə ingilis, rus və ya Azərbaycan dilində ola bilər; mötərizədə ingiliscə adlarını da veririk.

1. Sahələri təyin edin

«Layout» (Макет) bölməsində «Margins» (Поля) düyməsini açın, ən aşağıda «Custom Margins» (Настраиваемые поля) seçin. Yuxarı, aşağı, sol və sağ sahələri santimetrlə yazın və «Apply to: Whole document» seçərək təsdiqləyin.

2. Şrift və intervalı üslubla təyin edin

Ən səhv yol mətni yazıb sonra hamısını seçərək şrifti dəyişməkdir: yeni əlavə olunan mətn yenə köhnə şriftlə gəlir. Düzgün yol «Normal» üslubunu dəyişməkdir:

1. «Home» bölməsində üslublar panelində «Normal» üzərində sağ düymə, «Modify».
2. Şrift: Times New Roman, ölçü 14.
3. Aşağıda «Format», sonra «Paragraph»: interval «1.5 lines», abzas girintisi «First line» 1,25 sm, «Spacing before/after» 0, düzləndirmə «Justified».
4. «New documents based on this template» seçməyin, yalnız bu sənəd üçün kifayətdir.

İndi bütün mətn avtomatik bu parametrlərlə yazılacaq.

3. Başlıqları üslubla qeyd edin

Fəsil və bölmə adlarını sadəcə qalın şriftlə yazmayın: onları «Heading 1» (Заголовок 1) və «Heading 2» üslubu ilə qeyd edin. Bu, iki iş görür: başlıqlar eyni görünür və Word avtomatik mündəricat yarada bilir.

Başlıq üslublarını da «Modify» ilə dəyişin: Times New Roman, 14 və ya 16, qalın, qara rəng (Word-un standart göy rəngi akademik işdə uyğun deyil), mərkəzə düzləndirmə (fəsillər üçün) və ya sola (bölmələr üçün), abzas girintisi yox.

Hər fəsli yeni səhifədən başlamaq üçün: «Heading 1» üslubunun «Paragraph» parametrlərində «Line and Page Breaks» bölməsində «Page break before» seçin. Və ya fəslin əvvəlində «Ctrl + Enter» ilə səhifə qırılması qoyun. Boş sətirləri təkrar-təkrar «Enter» sıxaraq yeni səhifəyə keçmək səhvdir: mətn dəyişəndə hər şey sürüşür.

4. Avtomatik mündəricat (plan)

Başlıqlar üslubla qeyd olunubsa, mündəricat bir neçə saniyəyə yaranır:

1. Kursoru plan səhifəsinə qoyun.
2. «References» (Ссылки) bölməsində «Table of Contents» (Оглавление), sonra «Custom Table of Contents».
3. «Show levels»: 2 (fəsil və bölmə), «Tab leader»: nöqtələr.
4. Təsdiqləyin.

Mətni dəyişəndən sonra mündəricat üzərində sağ düymə, «Update Field», «Update entire table» seçin: səhifə nömrələri yenilənəcək. Bunu təhvildən əvvəl mütləq edin: mündəricatdakı nömrələrin real səhifələrlə uyğun gəlməməsi ən çox rast gəlinən tərtibat səhvidir.

Mündəricatın başlığını («MÜNDƏRİCAT» və ya «PLAN») ayrıca, mərkəzdə, böyük hərflərlə yazın.

5. Səhifə nömrələri

1. «Insert» (Вставка) bölməsində «Page Number», «Bottom of Page» və mövqeyi seçin.
2. Titul vərəqində nömrəni gizlətmək üçün: alt kolontitulun (footer) üzərində iki dəfə klikləyin və «Different First Page» (Особый колонтитул для первой страницы) seçin. Birinci səhifədə nömrə görünməyəcək, ikinci səhifə «2» ilə başlayacaq.

6. Cədvəl və şəkillər

Cədvəl və şəkillərin nömrələnməsi və adlandırılması üçün ən çox işlənən qayda belədir:

• Cədvəl: adı və nömrəsi cədvəlin üstündə yazılır. BDU-nun kurs işi tələblərində cədvəllərin bölmə daxilində ərəb rəqəmləri ilə ardıcıl nömrələndiyi, yuxarı sağ tərəfdə «Cədvəl 2.1» formasında göstərildiyi və mətndə hər cədvələ istinad olmalı olduğu qeyd olunur.
• Şəkil (sxem, qrafik, diaqram): adı və nömrəsi şəklin altında yazılır: «Şəkil 1.2. Qeyri-neft ixracının dinamikası». İşdə yalnız bir şəkil varsa, o nömrələnməyə bilər.
• Yerləşmə: cədvəl və ya şəkil mətndə ona ilk istinad olunan yerdən sonra gəlir.
• Mənbə: başqa mənbədən götürülmüş cədvəl və ya şəklin altında mənbə göstərilir: «Mənbə: Dövlət Statistika Komitəsi, 2025».

Word-da «References» bölməsindəki «Insert Caption» (Вставить название) funksiyası nömrələri avtomatik verir: cədvəl əlavə edib silsəniz belə nömrələr özü yenilənir.

Böyük cədvəllər, sorğu anketləri, ətraflı statistika əsas mətnə yox, işin sonunda «Əlavələr» bölməsinə qoyulur və mətndə onlara istinad edilir: «(Əlavə 1)».

7. İstinadlar mətndə

İstinadın forması müəllimin tələbinə görədir. Ən geniş yayılmış üç forma:

• Kvadrat mötərizədə nömrə: «[3, s. 12]», yəni ədəbiyyat siyahısındakı 3-cü mənbənin 12-ci səhifəsi. Bu, Azərbaycan universitetlərində ən çox rast gəlinən formadır. BDU-nun kurs işi təlimatında da istinadın mötərizədə mənbənin sıra nömrəsi və səhifə ilə göstərilməsi tövsiyə olunur, məsələn (3,12).
• APA üslubu: «(Həsənov, 2021, s. 45)», müəllifin soyadı, il və səhifə.
• Haşiyə (səhifəaltı qeyd): mətnin içində kiçik nömrə, səhifənin altında mənbə. Word-da «References», «Insert Footnote».

Hansı formanı seçsəniz də, bütün işdə eyni formadan istifadə edin. İstinad növləri və plagiatla bağlı qaydalar barədə ətraflı: plagiat və istinad qaydaları.

8. Ədəbiyyat siyahısı

Siyahı «İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT» başlığı ilə yeni səhifədən başlayır. Mənbələr nömrələnir və müəllimin tələb etdiyi qaydada düzülür: çox vaxt əvvəl normativ-hüquqi aktlar (qanunlar), sonra Azərbaycan dilində, sonra digər dillərdə ədəbiyyat, sonda internet mənbələri; hər qrupun daxilində əlifba sırası ilə. Bəzi müəlliflər mətndəki istinad sırası ilə düzülmə tələb edir.

Hər mənbə növünün (kitab, məqalə, qanun, sayt) necə yazıldığını ədəbiyyat siyahısı necə yazılır yazısında APA və QOST nümunələri ilə göstərmişik.

Mündəricat nümunəsi

Hazır mündəricat təxminən belə görünür (səhifə nömrələri sağda, nöqtələrlə birləşdirilib):

• GİRİŞ ... 3
• I FƏSİL. Qeyri-neft ixracının nəzəri əsasları ... 5
• 1.1. İxracın diversifikasiyası anlayışı ... 5
• 1.2. Qeyri-neft sektorunun strukturu ... 7
• II FƏSİL. Azərbaycanda qeyri-neft ixracının təhlili ... 9
• 2.1. Son on ilin dinamikası ... 9
• 2.2. Əsas ixrac məhsulları və bazarlar ... 11
• NƏTİCƏ ... 14
• İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT ... 15

Fəsil adları böyük hərflə və ya qalın, bölmə adları adi şriftlə və bir az içəridən yazılır. Mündəricatdakı başlıqlar mətndəki başlıqlarla hərfi-hərfinə eyni olmalıdır: avtomatik mündəricat bunu özü təmin edir.

Sitatların tərtibatı

Başqa müəllifin fikrini olduğu kimi gətirəndə (birbaşa sitat) mətn dırnaq içində yazılır və dərhal istinad göstərilir. Azərbaycan dilində «...» formalı dırnaq işarələri (ingilis dilindəki "..." əvəzinə) daha düzgündür. Üç sətirdən uzun sitat ayrıca abzasda, sol tərəfdən girintili və bəzən bir ölçü kiçik şriftlə verilir. Sitatın içindən hissə çıxarılırsa, həmin yer kvadrat mötərizədə üç nöqtə ilə göstərilir: [...]. Birbaşa sitatların ümumi həcmi az olmalıdır: işin əsas hissəsi sizin öz sözlərinizlə yazılmalıdır.

Tərtibatda ən çox edilən səhvlər

• Fərqli şriftlər. İnternetdən və ya başqa sənəddən köçürülmüş mətn öz şriftini və rəngini gətirir. Köçürərkən «Paste Special», «Keep Text Only» (yalnız mətn) seçin və ya «Ctrl + Shift + V» istifadə edin.
• Boş sətirlərlə səhifə qırılması. Mətn dəyişəndə başlıqlar səhifənin ortasına düşür. «Ctrl + Enter» istifadə edin.
• Əl ilə yazılmış mündəricat. Səhifə nömrələri dəyişəndə uyğunsuzluq yaranır. Avtomatik mündəricat istifadə edin.
• Başlıq səhifənin sonunda, mətni növbəti səhifədə. «Keep with next» parametri başlığı mətnlə birlikdə saxlayır; başlıq üslublarında adətən avtomatik açıqdır.
• Titul vərəqində səhifə nömrəsi. «Different First Page» ilə gizlədin.
• Göy rəngli başlıqlar. Word-un standart başlıq rəngini qaraya dəyişin.
• Rəngli və altından xətt çəkilmiş linklər. İnternet mənbələrinin linkləri ədəbiyyat siyahısında adi qara mətn kimi görünməlidir. Linkin üzərində sağ düymə, «Remove Hyperlink».
• Azərbaycan hərflərinin qarışması. Bəzi köhnə şriftlərdə «ə» hərfi yoxdur və başqa şriftlə göstərilir. Times New Roman-ın müasir versiyası bütün Azərbaycan hərflərini dəstəkləyir. «ə» əvəzinə «ә» (kiril) və ya «e» yazılmasına da diqqət edin: bu, axtarışda və plagiat yoxlamasında problem yaradır.

Təhvildən əvvəl tərtibat yoxlaması

Son yoxlama üçün bu siyahını keçin:

• Titul vərəqində bütün məlumatlar var və düzgün yazılıb (xüsusən müəllimin adı və elmi dərəcəsi).
• Sahələr, şrift və interval tələbə uyğundur.
• Bütün mətn eyni şriftlə və eyni ölçüdədir.
• Başlıqlar üslubla qeyd olunub və eyni görünür.
• Mündəricat yenilənib, səhifə nömrələri düzgündür.
• Titul vərəqində səhifə nömrəsi görünmür.
• Hər fəsil yeni səhifədən başlayır.
• Cədvəl və şəkillər nömrələnib, adlandırılıb, mətndə onlara istinad var.
• İstinadlar bütün işdə eyni formadadır.
• Ədəbiyyat siyahısı ayrıca səhifədədir və vahid formatdadır.
• Fayl PDF-ə çevrilib və PDF-də hər şey düzgün görünür.

PDF-ə çevirmək

Elektron təhvildə PDF ən etibarlı formatdır: şriftlər, sahələr və səhifə nömrələri hər kompüterdə eyni görünür. Word-da «File», «Save As», format olaraq «PDF» seçin. Çevirdikdən sonra PDF faylını açıb bütün səhifələrə baxın: bəzən cədvəllər və şəkillər sürüşə bilər.

Müəllim Word faylı istəyirsə, onu da göndərin, amma yenə PDF nüsxəsini əlavə etmək zərər vermir: Word faylı müəllimin kompüterində başqa şriftlə açıla bilər.

Tərtibatla vaxt itirməmək üçün

Tərtibat çox vaxt aparan, amma yaradıcı olmayan işdir. Onu sürətləndirməyin iki yolu var. Birincisi, bir dəfə düzgün qurulmuş şablon faylı saxlamaq: sahələr, üslublar, titul vərəqi, mündəricat və səhifə nömrələri hazır olur, hər yeni işdə yalnız mətni dəyişirsiniz. İkincisi, hazır tərtibatla işləyən alətdən istifadə etmək.

Sərbəst iş hazırlamaq alətində universitet, fakültə, qrup, ad-soyad və müəllim məlumatını yazırsınız: titul vərəqi avtomatik qurulur. Plan və ədəbiyyat siyahısı da hazırlanır. Fayl Word və PDF formatında Times New Roman 14 şrifti və 1,5 intervalla açılır, mətni istədiyiniz kimi dəyişə bilərsiniz. Titul, plan, ədəbiyyat siyahısı və giriş pulsuzdur.

Hansı yolla hazırlasanız da, son yoxlamanı yuxarıdakı siyahı ilə edin və müəllimin xüsusi tələblərini (fərqli sahə, fərqli istinad forması, əl yazısı) unutmayın.

Tez-tez verilən suallar

Titul vərəqində «Elm və Təhsil Nazirliyi» yazmaq lazımdırmı? Universitetdən asılıdır. Bəzi universitetlərin nümunəsində bu sətir var, bəzilərində yox. Kafedranın nümunəsinə baxın.

Şrift 12 ola bilərmi? Müəllim icazə veribsə, bəli. Amma Azərbaycan universitetlərinin təlimatlarında əsas mətn üçün ən çox 14 ölçü göstərilir. 12 ölçü adətən cədvəl daxili və haşiyə qeydləri üçündür.

Google Docs-da tərtibat etmək olar? Olar: Google Docs-da da üslublar, avtomatik mündəricat və səhifə nömrələri var. Sonda faylı «.docx» və ya PDF kimi yükləyin və Word-da açılanda tərtibatın dəyişmədiyini yoxlayın.

Sərbəst işi cildləmək lazımdırmı? Çap variantında adətən vərəqlər bir qovluğa tikilir və ya stepler ilə bərkidilir. Kurs işi və buraxılış işi üçün cildləmə daha çox tələb olunur. Müəllimin göstərişinə baxın.