Sərbəst iş necə yazılır: mövzudan təhvilə addım-addım bələdçi

Universitetdə hər semestr eyni tapşırıq gəlir: «Sərbəst iş hazırlayın.» Birinci kursda bu, çox vaxt çaşqınlıq yaradır: nə qədər yazmaq lazımdır, quruluşu necə olmalıdır, mənbələri haradan tapmaq, titul vərəqinə nə yazmaq? Yuxarı kurslarda isə sual dəyişir: bir semestrdə beş-altı fəndən sərbəst iş gələndə hamısını vaxtında və keyfiyyətli necə çatdırmaq?

Bu bələdçidə sərbəst işi başdan sona ardıcıl keçirik: tapşırığın başa düşülməsi, mövzunun daraldılması, mənbə axtarışı, planın qurulması, giriş, əsas hissə və nəticənin yazılması, ədəbiyyat siyahısı, tərtibat və təhvil. Hər mərhələnin sonunda qısa yoxlama siyahısı var. Bələdçi Azərbaycan universitetlərinin rəsmi təlimatlarına və akademik yazı üzrə ümumi qəbul olunmuş qaydalara əsaslanır. Amma hər universitetin, hətta hər müəllimin öz tələbləri ola bilər: ziddiyyət olanda həmişə müəllimin tələbi əsasdır.

Vaxtınız çox azdırsa, sərbəst iş hazırlamaq alətində universitetinizi, qrupunuzu və mövzunu yazıb titul vərəqi, plan, mətn və ədəbiyyat siyahısı olan Word faylı ala, sonra onu bu bələdçidəki qaydalarla yoxlaya və öz sözlərinizlə tamamlaya bilərsiniz.

Sərbəst iş nədir

Sərbəst iş tələbənin dərs saatlarından kənarda, müəllimin tapşırığı və rəhbərliyi ilə yerinə yetirdiyi müstəqil işdir. Azərbaycan Dillər Universitetinin 2024-cü ildə təsdiq etdiyi təlimatda bu, belə ifadə olunub: sərbəst iş tələbələrə verilmiş tapşırıqların sərbəst və müəllimin rəhbərliyi ilə auditoriyadankənar həyata keçirilən müstəqil işidir. Eyni təlimat sərbəst işin məqsədini də göstərir: fənnin daha dərindən mənimsənilməsi, analitik təfəkkürün, praktiki vərdişlərin və peşə bacarıqlarının formalaşması.

Sərbəst iş həmişə yazılı mətn olmaya bilər. Təlimatlarda sərbəst işin formaları kimi problem və praktiki xarakterli məsələlər, araşdırmalar, qrup və ya fərdi işlər, hesabatlar, təqdimatlar və müqayisəli təhlillər sadalanır. Amma praktikada ən geniş yayılmış forma 8-20 səhifəlik yazılı işdir, çox vaxt qısa təqdimatla birlikdə.

Azərbaycan ali məktəblərində kredit sistemi tətbiq olunur və sərbəst iş semestr balının ayrıca hissəsini təşkil edir. Bal bölgüsü universitetə və fənnə görə dəyişə bilər, ona görə onu fənnin proqramından (sillabusdan) və ya müəllimdən öyrənin. Bir şey dəqiqdir: sərbəst işə «formal tapşırıq» kimi baxmaq qiymət itirmək deməkdir.

Sərbəst iş, referat və kurs işi arasında fərq

Bu üç anlayış tez-tez qarışdırılır:

• Sərbəst iş: fənn üzrə müstəqil tapşırıq. Həcmi və forması müəllimdən asılıdır, adətən 8-20 səhifə. Əsas məqsəd mövzunu araşdırıb sistemli şəkildə təqdim etməkdir.
• Referat: bir mövzu üzrə mövcud ədəbiyyatın ümumiləşdirilmiş, sistemli icmalı. Bəzən magistratura və doktorantura qəbulunda ayrıca tələb olunur və daha sərt qaydaları olur. Ətraflı: referat necə yazılır.
• Kurs işi: elmi rəhbərin nəzarəti ilə yazılan, daha böyük həcmli və çox vaxt müdafiə olunan iş. Təhlil və öz nəticələr tələb edir. Ətraflı: kurs işi necə yazılır.

Addım 1: Tapşırığı tam başa düşün

Ən çox vaxt itkisi işin yanlış başa düşülməsindən yaranır: tələbə iki gün işləyir, sonra məlum olur ki, müəllim başqa format, başqa həcm və ya başqa yanaşma gözləyirdi. Tapşırığı alanda bu sualların cavabını dəqiqləşdirin:

• Mövzu müəllim tərəfindən verilir, yoxsa siyahıdan seçilir, yoxsa özünüz təklif edirsiniz?
• Həcm nə qədərdir: səhifə sayı və ya söz sayı?
• Təhvil tarixi və forması: çap, elektron, yoxsa hər ikisi?
• Tərtibat tələbləri: şrift, interval, sahələr, titul vərəqinin forması.
• Mənbə tələbi: neçə mənbə, hansı növ (kitab, məqalə, qanun), istinad formatı.
• Təqdimat olacaqmı? Slayd tələb olunurmu?
• Plagiat yoxlaması aparılırmı və hansı hədlər qəbul olunur?
• Qiymətləndirmə meyarları nələrdir?

Bu məlumatların çoxu sillabusda və ya kafedranın təlimatında yazılır. Yoxdursa, müəllimə qısa sual göndərin. Bir sual sizi saatlarla yenidən işləməkdən xilas edə bilər.

Yoxlama: həcm, təhvil tarixi, tərtibat və mənbə tələbləri məlumdur.

Addım 2: Mövzunu seçin və daraldın

Mövzu sizin seçiminizdirsə, iki şeyə baxın: sizə maraqlıdırmı və onun haqqında kifayət qədər mənbə varmı? Maraqlı mövzu üzərində işləmək daha tez gedir, mənbəsiz mövzu isə işi dalana dirəyir.

Mövzu müəllim tərəfindən verilibsə də, çox vaxt onu daraltmaq lazım gəlir. «Azərbaycan iqtisadiyyatı» mövzusu 10 səhifəyə sığmır, nəticədə səthi, ümumi cümlələrdən ibarət mətn alınır. Daraldılmış mövzu daha dərin və maraqlı iş verir:

• «Azərbaycan iqtisadiyyatı» → «Azərbaycanda qeyri-neft ixracının son on ildəki dinamikası»
• «Rəqəmsal marketinq» → «Kiçik bizneslərdə Instagram vasitəsilə satışın üstünlükləri və məhdudiyyətləri»
• «Səfəvilər dövləti» → «Şah Abbasın inzibati islahatları və onların nəticələri»
• «Ekologiya» → «Bakı şəhərində məişət tullantılarının çeşidlənməsi problemi»

Mövzunu daraltmaq üçün özünüzə suallar verin: hansı dövr? Hansı ölkə və ya region? Hansı sahə? Hansı aspekt (səbəblər, nəticələr, müqayisə, tarixçə)? Müəllimin verdiyi mövzunu daraltmaq istəyirsinizsə, bunu onunla razılaşdırın.

Yoxlama: mövzu konkret dövr, yer və ya aspektlə məhdudlaşdırılıb; ona dair ən azı bir neçə etibarlı mənbə var.

Addım 3: Mənbə axtarın və qeyd aparın

Sərbəst işin keyfiyyəti mənbələrin keyfiyyətindən başlayır. Etibarlı mənbələr:

• Dərsliklər və monoqrafiyalar: universitet kitabxanası, kafedranın tövsiyə etdiyi ədəbiyyat.
• Elmi məqalələr: jurnallar, Google Scholar, universitetlərin elektron kitabxanaları.
• Rəsmi mənbələr: qanunlar (e-qanun.az), dövlət qurumlarının saytları, Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi məlumatları, beynəlxalq təşkilatların hesabatları (BMT, Dünya Bankı, ÜST və s.).
• Ensiklopediyalar: ilkin oriyentasiya üçün faydalıdır, amma əsas mənbə kimi zəifdir. Vikipediyanı istinad kimi göstərməyin, onun məqaləsinin sonundakı mənbələrə baxın.

Etibarsız mənbələr: müəllifi və tarixi göstərilməyən saytlar, forumlar, sosial şəbəkə paylaşımları, «hazır sərbəst iş» satan səhifələr.

Mənbələri oxuyarkən dərhal qeyd aparın: hansı fikir, hansı mənbədən, hansı səhifədən. Bu, sonra istinad yazanda saatlarla axtarışdan qurtarır. Ən sadə üsul: hər mənbə üçün ayrıca qeyd, müəllif, ad, il, nəşriyyat və ya link, sonra əsas fikirlər səhifə nömrəsi ilə. Birbaşa sitatı dırnaq içində yazın ki, sonra öz sözlərinizlə ifadə etdiyiniz fikirlə qarışdırmayasınız.

Yoxlama: ən azı 5-10 etibarlı mənbə tapılıb; hər mənbənin tam məlumatı və əsas fikirləri səhifə ilə qeyd olunub.

Addım 4: Planı qurun

Plan sərbəst işin skeletidir. Ənənəvi quruluş belədir:

1. Titul vərəqi
2. Plan (mündəricat)
3. Giriş
4. Əsas hissə: 2-3 fəsil və ya bölmə, lazım olsa yarımbölmələr
5. Nəticə
6. İstifadə olunmuş ədəbiyyat
7. Əlavələr (lazım olduqda: cədvəllər, sxemlər, sorğu anketləri)

Əsas hissənin bölmələrini mövzuya görə qurun. Ən çox işləyən məntiq: nəzəri əsaslar (anlayış, tarixçə), əsas təhlil (növlər, xüsusiyyətlər, problemlər), praktiki hissə (Azərbaycan təcrübəsi, nümunə, statistik təhlil). Məsələn, «Kiçik bizneslərdə Instagram vasitəsilə satış» mövzusu üçün:

• Giriş
• I fəsil. Sosial şəbəkə marketinqinin nəzəri əsasları
• 1.1. Sosial şəbəkə marketinqi anlayışı
• 1.2. Instagram-ın biznes alətləri
• II fəsil. Kiçik bizneslərdə Instagram satışının təhlili
• 2.1. Üstünlüklər
• 2.2. Məhdudiyyətlər və risklər
• III fəsil. Azərbaycan təcrübəsi
• Nəticə
• İstifadə olunmuş ədəbiyyat

Bölmələrin həcmi təxminən bərabər olsun. Bir fəsil 6 səhifə, digəri yarım səhifədirsə, plan balanssızdır.

Yoxlama: plan giriş, 2-3 əsas bölmə, nəticə və ədəbiyyatdan ibarətdir; bölmələr məntiqi ardıcıllıqla düzülüb.

Addım 5: Əsas hissəni yazın

Çox tələbə yazmağa girişdən başlayır və orada ilişib qalır. Daha praktik yol əsas hissədən başlamaqdır: giriş işin nə haqqında olduğunu təqdim edir və bunu iş yazılandan sonra yazmaq daha asandır.

Əsas hissəni yazarkən:

• Hər bölmə bir sual cavablandırsın. Bölmənin əvvəlində nəyi izah edəcəyinizi, sonunda nəyə gəldiyinizi bir-iki cümlə ilə yazın.
• Hər abzas bir fikir. Abzasın ilk cümləsi əsas fikri deyir, qalanları onu izah edir, nümunə və ya rəqəmlə sübut edir.
• Öz sözlərinizlə yazın. Mənbədən oxuduğunuz fikri başa düşün, sonra mənbəyə baxmadan öz sözlərinizlə ifadə edin və istinad göstərin. Bu, həm plagiatdan qoruyur, həm də mövzunu həqiqətən başa düşdüyünüzü göstərir.
• İstinad göstərin. Başqasının fikrini, rəqəmini, tərifini işlətdiyiniz hər yerdə istinad olmalıdır. İstinad formaları və plagiat qaydaları barədə: plagiat və istinad qaydaları.
• Nümunə və rəqəm əlavə edin. Ümumi cümlələr («bu sahə çox vacibdir») əvəzinə konkret fakt: «Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə ...».
• Azərbaycan kontekstini unutmayın. Mövzu ümumi olsa da, ölkəmizdəki vəziyyəti, qanunvericiliyi və ya nümunəni göstərmək işin müstəqil olduğunu sübut edir. Müəllimlər bu hissəni xüsusilə qiymətləndirir.
• Akademik üslub. Danışıq dili, emosional ifadələr («çox dəhşətli», «super») və birinci şəxsin təkində çox istifadədən qaçın. Kurs işi təlimatlarında, məsələn, Bakı Dövlət Universitetinin tələblərində izahın cəm şəklində birinci şəxsdən («müəyyən edirik») və ya qeyri-müəyyən formada («müəyyən edilir») yazılması tövsiyə olunur.

Yoxlama: hər bölmə bir sualı cavablandırır; hər abzasda bir əsas fikir var; bütün götürülmüş fikirlərin istinadı göstərilib.

Addım 6: Giriş və nəticəni yazın

Əsas hissə hazır olandan sonra girişi və nəticəni yazın.

Girişdə adətən bunlar olur: mövzunun aktuallığı (niyə vacibdir), məqsəd (iş nəyə nail olmaq istəyir), vəzifələr (məqsədə çatmaq üçün hansı addımlar atılır), istifadə olunan mənbə və üsullar, işin quruluşu. Sərbəst işdə giriş adətən 1-1,5 səhifədir.

Nəticədə əsas hissədən çıxan əsas fikirlər ümumiləşdirilir, girişdə qoyulan məqsədə cavab verilir və mümkünsə öz mövqeyiniz və ya tövsiyələriniz yazılır. Nəticədə yeni məlumat və yeni istinad olmamalıdır.

Hər iki hissə üçün nümunə cümlələr və tipik səhvlər sərbəst işdə giriş və nəticə yazısında var.

Yoxlama: girişdə aktuallıq, məqsəd və vəzifələr var; nəticə məqsədə cavab verir və yeni məlumat əlavə etmir.

Addım 7: Ədəbiyyat siyahısını tərtib edin

İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısına yalnız mətndə istinad etdiyiniz mənbələr daxil edilir. Bu qayda bəzi universitetlərin təlimatlarında açıq yazılıb: məsələn, UNEC-in referat tələblərində mətndə istinadı olmayan mənbənin siyahıya salına bilməyəcəyi qeyd olunur. Oxumadığınız, istifadə etmədiyiniz kitabları siyahını «zənginləşdirmək» üçün əlavə etməyin: müəllim bunu asanlıqla yoxlayır.

Siyahını müəllimin tələb etdiyi formatda (APA, QOST və ya kafedranın öz qaydası) tərtib edin. Kitab, məqalə, qanun və internet mənbəyinin necə yazıldığını ədəbiyyat siyahısı necə yazılır yazısında nümunələrlə göstərmişik.

Yoxlama: siyahıda yalnız mətndə istinad olunan mənbələr var; hamısı eyni formatdadır.

Addım 8: Tərtibat

Tərtibat tələbləri universitetdən universitetə dəyişir, amma ən çox rast gəlinən parametrlər oxşardır:

• A4 vərəq
• Times New Roman, 14 ölçü
• Sətirlərarası interval 1,5
• Sahələr: soldan 2,5-3 sm (cildləmə üçün), sağdan 1-1,5 sm, yuxarı və aşağıdan 2 sm
• Səhifə nömrəsi (titul vərəqində göstərilmir, amma sayılır)
• Hər fəsil yeni səhifədən

Məsələn, UNEC-in referat tələblərində soldan 3 sm, sağdan 1 sm, yuxarı və aşağıdan 2 sm sahə, 14 ölçülü Times New Roman və 1,5 interval göstərilir; BDU-nun kurs işi tələblərində isə sol sahə 2,5 sm, sağ 1,5 sm verilir. Titul vərəqinin forması, mündəricatın avtomatik yaradılması və Word-da tərtibatın necə qurulduğu barədə ətraflı: sərbəst iş titul vərəqi və tərtibat.

Yoxlama: şrift, interval və sahələr tələbə uyğundur; səhifələr nömrələnib; mündəricatdakı səhifə nömrələri düzgündür.

Addım 9: Yoxlayın və redaktə edin

Yazıb bitirdiyiniz gün işi təhvil verməyin. Mümkünsə bir gün gözləyin və sonra təzə gözlə oxuyun. Bu mərhələdə yoxlayın:

• Məzmun: iş girişdə qoyulan məqsədə cavab verirmi? Mövzudan kənara çıxan hissə varmı?
• Struktur: bölmələr məntiqi ardıcıllıqla gedirmi, keçidlər aydındırmı?
• Dil: orfoqrafiya və durğu işarələri. Word-un yoxlama alətləri Azərbaycan dilində tam işləməyə bilər, ona görə ucadan oxumaq yaxşı üsuldur: səhvlər qulaqla daha tez tutulur.
• İstinadlar: hər götürülmüş fikrin istinadı var, siyahıdakı hər mənbə mətndə istifadə olunub.
• Plagiat: universitet yoxlama aparırsa, işi təhvildən əvvəl özünüz yoxlayın.
• Tərtibat: son dəfə şrift, interval, sahələr, səhifə nömrələri.

Addım 10: Təhvil və təqdimat

Müəllimin göstərdiyi formada təhvil verin. Elektron göndərirsinizsə, PDF formatı daha etibarlıdır: hər kompüterdə eyni görünür. Word faylı istənilirsə, onu da əlavə edin. Faylın adını aydın yazın: «Soyad_Ad_Qrup_Fənn_Sərbəst iş».

Sərbəst işi təqdim etmək lazımdırsa, yazılı işi slaydlara köçürməyin: əsas fikirləri seçin, sxem və rəqəmlərlə göstərin və öz sözlərinizlə danışın. Tələbə təqdimatı üçün ayrıca bələdçi: sərbəst iş üçün slayd.

Vaxtı necə planlaşdırmaq

10-15 səhifəlik sərbəst iş üçün təxmini vaxt bölgüsü:

• Tapşırığın dəqiqləşdirilməsi və mövzunun daraldılması: yarım gün
• Mənbə axtarışı və oxu: 1-2 gün
• Plan: bir-iki saat
• Əsas hissə: 1-2 gün
• Giriş, nəticə, ədəbiyyat: yarım gün
• Redaktə və tərtibat: yarım gün

Yəni rahat iş üçün təxminən bir həftə. Son gecəyə qalan sərbəst işdə ən çox iki şey itir: mənbələrin keyfiyyəti və redaktə. Bir semestrdə bir neçə sərbəst iş varsa, təhvil tarixlərini bir cədvələ yazın və hər birinə ən azı bir həftə ayırın.

Süni intellektdən istifadə

AI alətləri sərbəst iş üçün faydalı ola bilər: mövzunu daraltmaq, plan variantları görmək, mürəkkəb anlayışı sadə dillə başa düşmək, ilk qaralama hazırlamaq. Amma bir neçə riski bilmək lazımdır:

• Uydurulmuş mənbələr. AI bəzən mövcud olmayan kitab və məqalə adları yazır. Hər mənbəni kitabxanada və ya axtarışda yoxlayın.
• Səhv faktlar. Rəqəm, tarix və adlar səhv ola bilər.
• Universitetin qaydaları. Bəzi müəllimlər AI istifadəsini qadağan edir və ya bildirilməsini tələb edir. Qaydanı əvvəlcədən öyrənin.
• Başa düşmədən təhvil. Təqdimatda və ya müəllimin sualında bu dərhal bilinir.

AI-ı köməkçi kimi işlədin: plan və qaralama üçün. Sonra mətni oxuyun, faktları yoxlayın, mənbə əlavə edin, öz nümunənizi və mövqeyinizi yazın. Sərbəst iş hazırlamaq alətində titul, plan, giriş və ədəbiyyat siyahısı pulsuz hazırlanır: planı düzəldə, girişi oxuya bilərsiniz. Bir ödənişlə (3 ₼) bütün bölmələr yazılır, Word və PDF faylı açılır, mətni istədiyiniz kimi dəyişmək olar. AI yalnız tanınmış kitab və rəsmi saytları təklif edir, amma siyahını mütləq yoxlayın və müəllimin verdiyi mənbələri əlavə edin.

Ən çox edilən səhvlər

1. Çox geniş mövzu. Nəticədə hər şey haqqında bir az, heç nə haqqında dərindən.
2. Mətnin internetdən köçürülməsi. Plagiat yoxlamasında dərhal görünür və işin qəbul edilməməsinə səbəb ola bilər.
3. İstinadsız fikirlər. Başqasının rəqəmi və ya tərifi istinadsız işlədilir.
4. Zəif mənbələr. Yalnız Vikipediya və anonim saytlar.
5. Balanssız plan. Bir bölmə 6 səhifə, digəri yarım səhifə.
6. Giriş və nəticənin uyğunsuzluğu. Girişdə bir məqsəd qoyulur, nəticə başqa şey haqqında olur.
7. Danışıq dili. «Məncə bu çox maraqlıdır», «yəni», «filan» kimi ifadələr.
8. Tərtibat səhvləri. Fərqli şriftlər, səhv səhifə nömrələri, mündəricatla uyğun gəlməyən başlıqlar.
9. Son anda yazmaq. Redaktəyə vaxt qalmır, səhvlər düzəldilmir.

Qısa yoxlama siyahısı

• Tapşırığın həcmi, tarixi və tərtibat tələbləri məlumdur.
• Mövzu konkret və daraldılmışdır.
• Ən azı 5-10 etibarlı mənbə istifadə olunub.
• Plan giriş, 2-3 bölmə, nəticə və ədəbiyyatdan ibarətdir.
• Mətn öz sözlərinizlə yazılıb, hər götürülmüş fikrin istinadı var.
• Giriş aktuallıq, məqsəd və vəzifələri göstərir.
• Nəticə məqsədə cavab verir.
• Ədəbiyyat siyahısında yalnız istinad olunan mənbələr var.
• Tərtibat tələblərə uyğundur.
• İş ən azı bir dəfə təzə gözlə oxunub.

Tez-tez verilən suallar

Sərbəst iş neçə səhifə olmalıdır? Müəllimdən asılıdır. Ən çox 8-15 səhifə tələb olunur (titul, plan və ədəbiyyat daxil olmadan). Həcm göstərilməyibsə, müəllimə soruşun.

Sərbəst işi əl ilə yazmaq lazımdırmı? Bəzi müəllimlər əl yazısı tələb edir, çünki bu, mətnin köçürülməsini çətinləşdirir. Tələb yoxdursa, kompüterdə yığılmış iş standartdır.

Neçə mənbə olmalıdır? Sərbəst işdə adətən 5-10 mənbə kifayətdir. Referat və kurs işində tələb daha yüksəkdir: məsələn, UNEC-in referat tələblərində ən azı 20 mənbə göstərilir.

Mövzunu dəyişmək olar? Müəllimin razılığı ilə. Mövzu üzrə mənbə tapa bilmirsinizsə və ya onu daraltmaq istəyirsinizsə, işə başlamazdan əvvəl müəllimlə danışın.