ГОСТ üzrə ədəbiyyat siyahısı: nümunələr və qaydalar

ГОСТ üzrə ədəbiyyat siyahısı hazırlamaq üçün hər mənbənin müəllifini, adını, nəşr məlumatlarını və həcmini müəyyən ardıcıllıqla yazmalı, mənbənin növünə uyğun ayırıcı işarələr işlətməlisiniz. Kitab, jurnal məqaləsi və internet səhifəsi eyni sxemlə təsvir edilmir. Əvvəlcə kafedranızın hansı standartı və nümunəni tələb etdiyini dəqiqləşdirin: ГОСТ 7.1-2003, ГОСТ Р 7.0.100-2018 və AAK-nın dissertasiya nümunələri arasında fərqlər var.

Ən çox qarışdırılan iki məsələ siyahıdakı tam biblioqrafik təsvirlə mətndəki qısa istinaddır. Siyahıda kitabın nəşriyyatı və ümumi səhifə sayı göstərilə bilər, mətndə isə həmin kitabın konkret səhifəsinə, məsələn, [1, s. 25] şəklində istinad verilir. Bunlar bir-birini tamamlayır.

Kitab, məqalə və sayt məlumatlarını artıq toplamısınızsa, pulsuz mənbə siyahısı alətində ГОСТ formatını seçib siyahını əlifba sırası ilə hazırlaya, kopyalaya və ya Word kimi yükləyə bilərsiniz. Qeydiyyat tələb olunmur. Hazır nəticəni təqdim etməzdən əvvəl universitetinizin metodik göstərişi ilə tutuşdurun.

ГОСТ üzrə ədəbiyyat siyahısı üçün hansı qaydanı seçməlisiniz?

“ГОСТ ilə yazın” tapşırığı işə başlamaq üçün istiqamət verir, amma bütün texniki sualları cavablandırmır. ГОСТ tək bir istinad üslubunun adı deyil, müxtəlif sahələr üzrə standartların işarələnməsində işlənən addır. Biblioqrafiyaya aid sənədlərin də nömrələri və tətbiq sahələri fərqlənir.

Sizdən tələb olunan nəticəni müəyyənləşdirmək üçün metodik göstərişdə üç məlumatı axtarın:

• Standartın tam nömrəsi və ili.
• Kitab, məqalə və elektron mənbə üçün verilmiş nümunələr.
• Siyahının sıralanması və mətndə istinadların göstərilməsi qaydası.

Göstərişdə yalnız “ГОСТ” yazılıbsa, elmi rəhbərin təsdiqlədiyi bir kitab və bir məqalə nümunəsini əsas götürmək praktik başlanğıcdır. Ancaq əvvəlki tələbənin işini avtomatik qayda kimi qəbul etməyin. Həmin işdə səhv ola bilər və ya kafedra sonradan tələblərini dəyişmiş ola bilər.

Ədəbiyyat siyahısının ümumi hazırlanma mərhələlərini, mənbə seçimini və formatlar arasındakı əsas fərqləri ədəbiyyat siyahısı necə yazılır bələdçisində ayrıca nəzərdən keçirə bilərsiniz.

ГОСТ 7.1-2003 nəyi tənzimləyir?

ГОСТ 7.1-2003 biblioqrafik təsvirin ümumi tələblərini və tərtib qaydalarını müəyyənləşdirən dövlətlərarası standartdır. Sənədin adı “Библиографическая запись. Библиографическое описание. Общие требования и правила составления”dir. Onun rəsmi mətninə Rosstandartın ГОСТ 7.1-2003 səhifəsindən baxmaq mümkündür.

Bu standartdan danışarkən əsas diqqət mənbənin tanıdılmasına yönəlir: əsərin adı, məsul şəxslər, nəşr məlumatları və digər təsvir elementləri hansı ardıcıllıqla göstərilir? Tələbə üçün bunun praktik qarşılığı kitabın sonunda görünən məlumatları sadəcə ard-arda köçürmək əvəzinə, onları seçilmiş təsvir quruluşuna yerləşdirməkdir.

Siyahının dil qruplarına bölünməsi və işinizdə hansı başlıqla verilməsi isə ayrıca universitet və ya dissertasiya tələbi ilə müəyyənləşdirilə bilər.

ГОСТ Р 7.0.100-2018 ilə fərq nədir?

ГОСТ Р 7.0.100-2018 Rusiya Federasiyasının milli standartıdır və 1 iyul 2019-cu ildə qüvvəyə minib. “Р” hərfi onun dövlətlərarası ГОСТ 7.1-2003 ilə eyni statusda olmadığını göstərir. Tətbiq tarixini Rusiya Dövlət Kitabxanasının standartlar siyahısı təsdiqləyir.

Yeni standartda məzmunun növü və çıxış vasitəsi üçün ayrıca sahə nəzərdə tutulur. Rusdilli təsvirlərdə “Текст : непосредственный” və “Текст : электронный” kimi ifadələr görə bilərsiniz. Müəlliflər barədə məsuliyyət məlumatlarının verilməsində də diqqətə alınmalı fərqlər var. Ətraflı mətn ГОСТ Р 7.0.100-2018 sənədində təqdim olunur.

Bir standartın Rusiyada tətbiqi onun Azərbaycandakı bütün tələbə işləri üçün avtomatik məcburi olması demək deyil. Buna görə “ən yeni sənəddir, deməli kafedranın nümunəsini dəyişməliyəm” nəticəsinə gəlməyin.

ГОСТ Р 7.0.5-2008 nə üçün ayrıca lazımdır?

ГОСТ Р 7.0.5-2008 biblioqrafik istinadlara aiddir: istinadların növlərini, quruluşunu və sənəddə yerləşdirilməsini tənzimləyir. Bu tətbiq sahəsi Rosstandartın rəsmi məlumatında göstərilir.

Deməli, mənbə siyahısındakı təsviri ГОСТ Р 7.0.100-2018 əsasında qurmaqla mətndəki istinadın bütün məsələləri həll olunmur. Siyahı, mətndəki göndəriş və səhifəaltı qeyd üçün tətbiq edilən tələbləri bir-biri ilə əlaqəli yoxlamaq lazımdır.

Azərbaycan universitetlərində istifadə olunmuş ədəbiyyat necə tələb olunur?

Azərbaycan universitetlərində ГОСТ tipli təsvirlə qarşılaşmağınızın praktik səbəblərindən biri yerli metodik göstərişlərdə müəllif, əsərin adı, nəşr yeri, nəşriyyat, il və həcm ardıcıllığının işlənməsidir. Dil qrupları və nömrəli istinadlar da tələbə üçün tanış quruluş yaradır. Məsələn, Bakı Dövlət Universitetinin magistrant üçün yaddaş kitabçasında mənbələrin dillər üzrə, əlifba sırası ilə və ardıcıl nömrələnməsi göstərilir.

Bununla belə, bütün universitetlərin, bütün fakültələrin və bütün tapşırıqların eyni tələbi olduğunu düşünmək düzgün deyil. Eyni fakültədə kurs işi üçün verilən nümunə ilə beynəlxalq jurnala göndərilən məqalənin tələbi fərqlənə bilər.

İşə başlamazdan əvvəl bu sənədləri bir yerdə saxlayın:

• Tapşırığın və ya fənnin yazılı tələbi.
• Kafedranın metodik göstərişi.
• Elmi rəhbərin təsdiqlədiyi təsvir nümunəsi.
• İşinizə tətbiq edilirsə, AAK-nın müvafiq qaydası.

Bu yanaşma son mərhələdə bütün siyahını yenidən yazmağın qarşısını alır. Xüsusilə uzun işlərdə əvvəlcədən razılaşdırılmış beş düzgün qeyd sonradan düzəldilməli əlli qeyddən daha faydalıdır.

AAK-nın dissertasiya tərtibi tələbləri nə deyir?

Ali Attestasiya Komissiyasının rəsmi saytındakı “Dissertasiyanın tərtibi Qaydası” 2019-cu ildə təsdiqlənib, sənəddə 2021-ci il dəyişiklikləri göstərilib. Mövzumuza aid əsas bəndlər bunlardır:

• 1.11-ci bənd: istifadə edilən materialların müəlliflərinə və mənbələrinə istinad edilməli, kvadrat mötərizədə siyahı nömrəsi, lazım gəldikdə cild və səhifələr göstərilməlidir.
• 2.6.2-ci bənd: mənbələr dillər üzrə, hər dilin əlifbasına uyğun düzülür və ardıcıl nömrələnir.
• 2.6.3-cü bənd: siyahıda əsasən son 10 ildə nəşr edilmiş ədəbiyyat əks olunmalıdır.
• 2.6.6-cı bənd: biblioqrafik təsvir Əlavə 4.1-dəki nümunələrə uyğun hazırlanmalıdır.

AAK-nın bu sənədi elmi dərəcə üçün dissertasiyalara aiddir. Onu hər sərbəst işə avtomatik tətbiq etməyin. Bakalavr və magistr tapşırığınız üçün universitetin ayrıca göstərişini də yoxlayın.

Mənbə siyahısında təsvir elementləri və ayırıcı işarələr

Bir mənbənin təsvirini yazmazdan əvvəl məlumatları ayrı-ayrılıqda toplayın. Kitabın üz qabığı başlanğıc üçün yararlı olsa da, nəşr məlumatlarını titul səhifəsi və onun arxasındakı məlumatlarla yoxlamaq daha etibarlı nəticə verir.

Kitab üçün adətən bu məlumatlara ehtiyacınız olacaq:

• Müəllifin soyadı və adı.
• Əsərin tam adı və varsa, əlavə başlığı.
• Təkrar nəşr barədə məlumat.
• Nəşr yeri və nəşriyyat.
• Nəşr ili.
• Kitabın ümumi səhifə sayı.
• Tələb edilirsə, ISBN və digər əlavə məlumatlar.

Jurnal məqaləsində kitabın nəşriyyatını axtarmaq əvəzinə jurnalın adını, cildini, nömrəsini, məqalənin səhifələrini və DOI-ni qeydə alırsınız. İnternet səhifəsində isə dəqiq başlıq, müəllif və ya təşkilat, tarix və birbaşa keçid önə çıxır.

Nöqtə, defis, iki nöqtə və slash nə üçün işlənir?

Biblioqrafik təsvirdə işarələr məlumatın hansı hissəsinə keçdiyinizi göstərir. Onları dekorativ durğu işarəsi kimi dəyişdirmək olmaz.

• “. - ”: təsvir sahələri arasındakı keçidi göstərmək üçün işlənir.
• “ : ”: əsərin əsas adı ilə əlavə başlıq arasında işlənə bilər.
• “ / ”: başlıqdan sonra müəllif, redaktor və digər məsul şəxslər barədə məlumatı ayırır.
• “ // ”: məqalə ilə onun yerləşdiyi jurnal və ya toplunun təsvirini ayırmaq üçün işlənir.
• “ ; ”: müxtəlif məsuliyyət qruplarını, məsələn, müəlliflə redaktoru ayıra bilər.
• “[ ]”: müəyyən əlavə və tamamlayıcı məlumatlarda işlənir, mətndə isə istinadın sərhədini göstərə bilər.

Bu bələdçidə nöqtə-tire ayırıcısı texniki olaraq “. - ” şəklində göstərilir. Universitetə təqdim etdiyiniz sənəddə işarələrin yazılışını onun təsdiqlədiyi nümunə ilə tutuşdurun.

Səhifə sayı ilə səhifə aralığını da fərqləndirin. “240 s.” bütöv kitabın həcmini, “s. 45-67” isə məqalənin və ya istifadə edilən hissənin yerləşdiyi səhifələri bildirir.

Nümunələri necə istifadə etməlisiniz?

Aşağıdakı müəlliflər, əsərlər, nəşriyyatlar, jurnallar və example.org ünvanları, ayrıca rəsmi mənbə göstərilən hallar istisna olmaqla, tədris məqsədilə uydurulub. Onları real ədəbiyyat kimi işinizə əlavə etməyin. DOI yerində “DOI kodu” yazılan hissəni yalnız məqalənin həqiqi identifikatoru ilə əvəz edin.

Nümunələrin əksəriyyəti tələbə işi üçün əsas məlumatları göstərən praktik təsvirlərdir. Tam kataloq təsvirinin bütün mümkün sahələri burada təkrarlanmır. Məqsəd sizə məlumatların məntiqini göstərməkdir; yekun yazılışı seçdiyiniz standart və kafedra nümunəsi müəyyənləşdirir.

ГОСТ üzrə kitab nümunələri: bir, iki və üç müəllif

Kitabın müəllifi ilə redaktorunu qarışdırmaq ən çox rast gəlinən problemlərdəndir. Üz qabığında adı görünən şəxs həmişə müəllif olmur. “Elmi redaktor”, “tərtibçi” və ya “tərcüməçi” qeydi varsa, onun rolunu saxlayın.

Bir müəllifli kitab

Bir müəllifli kitab üçün praktik nümunə:

• Məmmədov, R. A. Akademik yazının əsasları / R. A. Məmmədov. - Bakı : Maarif Yolu, 2022. - 240 s.

Burada ilk hissə mənbəni müəllifə görə tanıdır. Çəpəki xətdən sonrakı hissə məsuliyyət məlumatıdır. Sonra nəşr yeri, nəşriyyat, il və həcm gəlir.

Kitabı siyahıya daxil etdikdə onun bütün səhifələrini oxuduğunuzu iddia etmirsiniz. Amma mətndə konkret fikir üçün istinad verirsinizsə, həmin fikrin yerləşdiyi səhifəni dəqiq göstərməlisiniz. Siyahıdakı “240 s.” məlumatını mətndə “s. 240” kimi təkrarlamaq olmaz.

İki müəllifli kitab

İki müəllifli kitabın müəlliflərini nəşrdə göstərilən ardıcıllıqla saxlayın:

• Əliyeva, N. S. Sosial tədqiqat metodları / N. S. Əliyeva, E. R. Həsənov. - Bakı : Tədqiqat, 2023. - 286 s.

Müəlliflərin yerini soyadlarına görə dəyişmək düzgün deyil. Əlifba sıralaması mənbə qeydlərinin siyahıda yerləşməsinə aiddir; bir kitabın daxilindəki müəllif ardıcıllığını yenidən qurmağa əsas vermir.

Eyni kitabın kitabxana kataloqunda qısaldılmış yazılışını görsəniz də, istifadə etdiyiniz nəşrin məlumatlarını yoxlayın. Müxtəlif nəşrlərdə il, nəşriyyat və səhifə sayı dəyişə bilər.

Üç müəllifli kitab

Üç müəllifli kitab üçün nümunə:

• Qasımov, T. E. Rəqəmsal təhsil mühiti / T. E. Qasımov, L. A. İsmayılova, K. S. Rzayev. - Bakı : Elm Körpüsü, 2021. - 312 s.

Adların inisiallarını təsadüfi tamamlamayın. Mənbədə yalnız bir adın baş hərfi verilibsə, ikinci hərfi təxmin etmək olmaz. Tələb olunan məlumatı müəllifin səhifəsindən, nəşrin özündən və ya etibarlı kataloqdan yoxlamağa çalışın.

Bəzi yerli nümunələrdə soyadla inisialların arasında vergül, digərlərində isə fərqli boşluq qaydası görə bilərsiniz. Siyahı daxilində vahid yazılışı qoruyun və təsdiqlənmiş nümunəyə əsaslanın.

Təkrar nəşr və çoxcildli kitab

İkinci nəşrdən istifadə edirsinizsə, bunu göstərmək oxucuya eyni səhifəni tapmaqda kömək edir:

• Məmmədov, R. A. Akademik yazının əsasları / R. A. Məmmədov. - 2-ci nəşr. - Bakı : Maarif Yolu, 2024. - 264 s.

Çoxcildli əsərin yalnız bir cildindən istifadə etdikdə həmin cildi müəyyənləşdirin:

• Səfərov, A. N. Azərbaycan mədəniyyət tarixi : 3 cilddə. C. 2 / A. N. Səfərov. - Bakı : Tarix Evi, 2020. - 416 s.

İşinizin mətnində də uyğun cildə göndəriş verin. İkinci cilddəki fikri birinci cildin nəşr ili və səhifə məlumatı ilə birləşdirmək mənbəni tapmağı çətinləşdirir.

Dörd və daha çox müəllif, toplu və redaktorlu nəşrlər

Dörd müəllifi olan kitabı müəllifsiz kitab hesab etmək olmaz. Sadəcə, bəzi biblioqrafik qeyd quruluşlarında belə nəşrlər başlıq altında təqdim edilir, müəlliflər isə məsuliyyət məlumatında göstərilir.

ГОСТ Р 7.0.100-2018-in 5.2.6.8-ci bəndində qısaldılmış məsuliyyət məlumatı verilərkən bir, iki, üç və dörd müəllifin adlarının göstərilməsi nəzərdə tutulur. Beş və daha çox müəllif olduqda ilk üç ad və “[и др.]” forması işlədilə bilər. Bu qaydanı bütün köhnə nümunələrə avtomatik köçürməyin.

Dörd müəllifli kitab

Başlıqdan başlayan praktik nümunə:

• Elmi araşdırmanın təşkili / R. A. Məmmədov, N. S. Əliyeva, E. R. Həsənov, L. A. İsmayılova. - Bakı : Tədqiqat, 2023. - 328 s.

Əgər kafedranız ГОСТ Р 7.0.100-2018 üzrə rusdilli təsvir tələb edirsə, məzmun və çıxış vasitəsi sahəsinin də əlavə olunmasını istəyə bilər. Azərbaycan dilindəki praktiki nümunəyə rusca sahə adlarını özbaşına əlavə etməzdən əvvəl tələb olunan dili müəyyənləşdirin.

Beş və daha çox müəllif

Rusdilli nümunədə qısaldılmış məsuliyyət məlumatı belə görünə bilər:

• Методы академического исследования / Р. А. Мамедов, Н. С. Алиева, Э. Р. Гасанов [и др.]. - Москва : Учебная среда, 2022. - 304 с. - Текст : непосредственный.

Azərbaycan dilində bəzi metodik göstərişlər “[və b.]” yazılışından istifadə edir. Bunu rusdilli standart mətnindəki “[и др.]” işarəsinin bütün hallarda məcburi əvəzi kimi təqdim etmək olmaz. İşinizin dilinə və kafedranın nümunəsinə uyğun variantı seçin.

Redaktorlu toplu

Toplunun fərdi müəllifi göstərilmirsə, başlıqdan başlamaq mümkündür:

• Universitetdə akademik yazı : elmi məqalələr toplusu / elmi redaktor S. A. Quliyeva. - Bakı : Elm Körpüsü, 2024. - 220 s.

Burada S. A. Quliyeva toplunun redaktorudur. Onu kitabın yeganə müəllifi kimi göstərmək nəşrdəki rolunu dəyişdirər.

Toplunun hamısından ümumi mənbə kimi istifadə edə bilərsiniz. Ancaq konkret məqalənin fikrini müzakirə edirsinizsə, həmin məqalənin müəllifini və səhifələrini ayrıca göstərmək daha dəqiqdir.

Topludakı ayrıca məqalə və konfrans materialı

Toplu daxilindəki məqalə üçün nümunə:

• İsmayılova, L. A. Tələbələrin mənbə seçimi bacarıqları / L. A. İsmayılova // Universitetdə akademik yazı : elmi məqalələr toplusu / elmi redaktor S. A. Quliyeva. - Bakı : Elm Körpüsü, 2024. - s. 45-67.

Konfrans materialında tədbirin adı, yeri və tarixi mənbədə verilibsə, onları da düzgün köçürün:

• Rzayev, K. S. Rəqəmsal kitabxanalarda axtarış strategiyaları / K. S. Rzayev // Təhsildə rəqəmsal imkanlar : elmi konfransın materialları, Bakı, 18 may 2023-cü il. - Bakı : Tədqiqat, 2023. - s. 72-78.

Məqalənin səhifə aralığını toplunun ümumi səhifə sayı ilə əvəz etməyin. Oxucuya lazım olan hissənin harada yerləşdiyini göstərməlisiniz.

Jurnal məqaləsi üçün ədəbiyyat siyahısı nümunəsi

Jurnal məqaləsinin əsas məlumatlarını onun ilk səhifəsindən və jurnalın rəsmi səhifəsindən toplayın. PDF faylının adı və axtarış nəticəsində görünən qısa mətn tam təsvir üçün kifayət etmir.

Bir müəllifli məqalə nümunəsi:

• Əliyeva, N. S. Universitet tələbələrinin informasiya savadlılığı / N. S. Əliyeva // Təhsil və Araşdırma. - 2023. - C. 8, № 2. - s. 45-67.

İki müəllifli məqalə nümunəsi:

• Həsənov, E. R. Akademik mətnlərdə mənbə seçiminin qiymətləndirilməsi / E. R. Həsənov, L. A. İsmayılova // Universitet Tədqiqatları. - 2024. - C. 5, № 1. - s. 18-29.

Burada jurnalın adı ilə məqalənin adı fərqli funksiyalar daşıyır. Məqalənin başlığını jurnalın adı kimi yazmaq mənbənin müəyyənləşdirilməsinə mane olur. Cild və nömrə də eyni məlumat deyil: hər ikisi göstərilibsə, ikisini də saxlayın.

DOI olan məqaləni necə yazmalısınız?

DOI məqalənin davamlı identifikatorudur. Jurnalın rəsmi səhifəsində və ya PDF-də göstərilən DOI-ni olduğu kimi götürün. Onu URL-dən, məqalə nömrəsindən və ya başlıqdan özünüz düzəltməyin.

Praktik sxem:

• Əliyeva, N. S. Universitet tələbələrinin informasiya savadlılığı / N. S. Əliyeva // Təhsil və Araşdırma. - 2023. - C. 8, № 2. - s. 45-67. - DOI: DOI kodu.

Həqiqi DOI ilə nümunə üçün APA Style-ın təqdim etdiyi məqalədən istifadə etmək olar:

• Grady, J. S. Emotions in storybooks: A comparison of storybooks that represent ethnic and racial groups in the United States / J. S. Grady, M. Her, G. Moreno, G. Perez, J. Yelinek // Psychology of Popular Media Culture. - 2019. - Vol. 8, № 3. - P. 207-217. - DOI: 10.1037/ppm0000185.

Məqalənin məlumatları APA Style-ın rəsmi jurnal nümunəsində yoxlanıla bilər. Yuxarıdakı yazılış həmin məlumatların ГОСТ tipli praktik təsviridir.

Dissertasiya və avtoreferat üçün ГОСТ nümunələri

Dissertasiya ilə avtoreferat eyni sənəd deyil. Dissertasiya tədqiqatın geniş mətnini, avtoreferat isə onun əsas məzmununu və nəticələrini təqdim edir. Siz hansı sənədi oxumusunuzsa, siyahıda onu göstərməlisiniz.

Dissertasiya üçün praktik nümunə:

• Quliyeva, S. A. Universitet tələbələrinin akademik yazı bacarıqlarının inkişafı : pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya / S. A. Quliyeva. - Bakı, 2022. - 168 s.

Avtoreferat üçün nümunə:

• Quliyeva, S. A. Universitet tələbələrinin akademik yazı bacarıqlarının inkişafı : pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru dissertasiyasının avtoreferatı / S. A. Quliyeva. - Bakı, 2022. - 28 s.

Dərəcənin adını və ixtisas şifrini təxmin etməyin. Bunları sənədin titul səhifəsindən götürün. Universitet və ya təşkilat məlumatı tələb edilirsə, onu da faktiki sənədə əsasən əlavə edin.

Elektron repozitoriyada yerləşən dissertasiyada birbaşa qeyd səhifəsinin və ya sənədin ünvanını saxlamaq faydalıdır. Repozitoriyanın ana səhifəsi oxucunu yüzlərlə sənəd arasında yenidən axtarış etməyə məcbur edə bilər.

Qanun və normativ aktlar mənbə siyahısında harada yazılır?

Qanunu adi kitab sxeminə salmaq üçün ona uydurma nəşriyyat və müəllif əlavə etməyin. Sənədin adı, növü, qəbul tarixi, nömrəsi və istifadə etdiyiniz rəsmi mətnin ünvanı onun müəyyənləşdirilməsində əsas məlumatlardır.

“Təhsil haqqında” Qanun üçün onlayn təsvir nümunəsi:

• Təhsil haqqında : Azərbaycan Respublikasının 19 iyun 2009-cu il tarixli, 833-IIIQ nömrəli Qanunu // E-qanun. - URL: https://frameworks.e-qanun.az/18/f_18343.html (müraciət tarixi: 26.10.2026).

Sənədin adı və rekvizitləri “Təhsil haqqında” Qanunun rəsmi mətnindən yoxlanmalıdır. Dəyişiklikləri olan hüquqi sənədlərdə istifadə etdiyiniz redaksiyanı da nəzərə alın. İlk qəbul tarixi ilə son dəyişiklik tarixi eyni məlumat deyil.

Qanunların mütləq bütün kitablardan əvvəl yazılması barədə bütün ГОСТ təsvirlərinə aid vahid nəticə çıxarmaq olmaz. Kafedra ayrıca “Normativ hüquqi aktlar” qrupu tələb edirsə, həmin quruluşdan istifadə edin. Əks halda, tətbiq olunan ümumi sıralama qaydasını əsas götürün.

Mətndə qanunun konkret hissəsinə müraciət edirsinizsə, maddə nömrəsini cümlədə aydın göstərin. Elektron hüquqi mətnin səhifəsi yoxdursa, ona süni səhifə nömrəsi verməyin.

Elektron mənbə siyahısı: sayt, URL və müraciət tarixi

Elektron resursla işləyərkən əvvəlcə onun növünü müəyyənləşdirin. Saytda yerləşməsi sənədi avtomatik “veb səhifə” etmir. Jurnalın saytından endirdiyiniz elmi məqalə yenə jurnal məqaləsidir; kitabın PDF nüsxəsi də kitab olaraq qalır.

Adi internet səhifəsi üçün praktik nümunə:

• Əliyeva, N. S. Akademik mənbəni necə qiymətləndirməli? // Tələbə Araşdırmaları. - 2024. - URL: https://example.org/akademik-menbe (müraciət tarixi: 26.10.2026).

Təşkilatın müəllif olduğu səhifə:

• Akademik Yazı Mərkəzi. Mənbələrin seçilməsi üzrə tövsiyələr // Akademik Yazı Mərkəzi. - 2023. - URL: https://example.org/menbe-secimi (müraciət tarixi: 26.10.2026).

Müəllif göstərilməyən səhifə:

• Elmi məqalənin quruluşu // Tələbə Araşdırmaları. - URL: https://example.org/meqale-qurulusu (müraciət tarixi: 26.10.2026).

Tarix səhifədə yoxdursa, saytın aşağı hissəsindəki müəlliflik hüququ ilini avtomatik məqalənin nəşr ili saymayın. Məlumatın olmadığı yeri təxminlə doldurmaqdan çəkinin.

Müraciət tarixi nəyi göstərir?

Müraciət tarixi sizin həmin elektron mənbəyə baxdığınız gündür. O, səhifənin yaradılma və ya yenilənmə tarixini əvəz etmir. Nümunədəki tarixi öz işinizə olduğu kimi köçürməyin.

Bir mənbə üzrə üç tarixlə qarşılaşa bilərsiniz:

• İlk dərc tarixi.
• Son yenilənmə tarixi.
• Sizin müraciət etdiyiniz tarix.

Bu tarixləri qarışdırmamaq üçün məlumatı mənbəni oxuduğunuz anda qeyd edin. İşin sonunda “bu səhifəni hansı gün açmışdım?” sualına yaddaşla cavab vermək çətindir.

ГОСТ Р 7.0.100-2018 çərçivəsində elektron mənbələr üçün məzmun və çıxış vasitəsi sahəsi də nəzərə alınır. Köhnə metodik nümunələrdə isə “[Elektron resurs]” kimi işarələnmələr görə bilərsiniz. Bu yazılışları səbəbsiz eyni qeyddə birləşdirməyin.

Müəllifsiz, tarixsiz və dəyişən səhifələrlə bağlı əlavə nümunələr internet saytına istinad bələdçisində verilir.

Videoya ГОСТ tipli istinad

Video üçün başlıqla yanaşı kanalı və ya məsul şəxsi, yayımlanma tarixini, platformanı və keçidi qeyd edin:

• Akademik mənbənin yoxlanması : video / Akademik Yazı Mərkəzi // YouTube. - 15.03.2024. - URL: https://example.org/video-menbe (müraciət tarixi: 26.10.2026).

Bu, əsas məlumatları göstərən praktik nümunədir. Audiovizual resursun tam təsviri üçün seçilmiş standartın əlavə sahələri tələb oluna bilər.

Videodakı konkret fikri müzakirə edərkən vaxtı da qeyd edin. Məsələn, “Videonun 02:15 hissəsində müəllif mənbənin nəşr tarixini yoxlamağı göstərir” cümləsi oxucunun həmin hissəni tapmasına kömək edir.

Mətn daxilində istinad, sitat və haşiyə necə verilir?

Ədəbiyyat siyahısının düzgün olması mətndə istinad vermək öhdəliyini aradan qaldırmır. Oxucu hansı fikrin hansı mənbədən götürüldüyünü bilməlidir. Abzasda üç mənbənin fikirlərini birləşdirib sonda yalnız birinə göndəriş vermək müəllifliyi anlaşılmaz edə bilər.

Nömrəli sistem üçün sadə nümunələr:

• Bir mənbənin konkret səhifəsi: [1, s. 25].
• Bir mənbənin səhifə aralığı: [1, s. 25-27].
• Çoxcildli əsərin müəyyən hissəsi: [8, c. 2, s. 114].
• İki mənbəyə göndəriş: [3, s. 18; 7, s. 42].

Kvadrat mötərizədəki birinci rəqəm kitabın nəşr ili deyil, siyahıdakı nömrəsidir. Siyahının üçüncü qeydində başqa əsər dayanırsa, [3, s. 18] göndərişi də məhz ona aid olur.

ГОСТ Р 7.0.5-2008-də nömrəli göndəriş və səhifənin vergüllə ayrılması nümunələri var. Onlara standartın 7-ci bölməsində baxa bilərsiniz.

Birbaşa sitat və parafrazın fərqi

Birbaşa sitatda müəllifin sözlərini olduğu kimi götürürsünüz. Tədris nümunəsi:

“Mənbənin etibarlılığı onun mövzu ilə əlaqəsi qədər vacibdir” [1, s. 25].

Parafrazda isə fikri öz cümlənizlə ifadə edirsiniz:

Mənbə seçərkən yalnız mövzu uyğunluğunu deyil, məlumatın etibarlılığını da qiymətləndirmək lazımdır [1, s. 25].

Sözləri dəyişmək fikrin mənşəyini dəyişmir. Buna görə parafraz da istinad tələb edir. Birbaşa sitatın dırnaq və kursivlə verilməsi ilə bağlı AAK tələbi onun dissertasiya qaydasında ayrıca göstərilir; başqa tapşırıqda həmin işə aid göstərişi əsas götürün.

İstinadın cümlədə yerləşdirilməsi üçün istinad necə verilir izahından, müəllif fikrinin düzgün ayrılması üçün isə plagiat və istinad arasındakı əlaqədən istifadə edə bilərsiniz.

Haşiyə ilə mənbə siyahısını qarışdırmayın

Haşiyə, yəni səhifəaltı qeyd, əlavə izah və ya biblioqrafik istinad daşıya bilər. Hansı funksiyada işlənməsi tapşırığın tələbindən asılıdır. Mətnin sonunda nömrəli siyahı tələb olunduğu halda bütün mənbələri özbaşına yalnız səhifəaltına keçirmək düzgün seçim deyil.

Haşiyədən termin izahı üçün istifadə edirsinizsə, onun mənbə istinadını əvəz edib-etmədiyini ayrıca yoxlayın. Oxucunun həm izahı, həm də məlumatın mənşəyini tapa bilməsi əsasdır.

Ədəbiyyat siyahısının sıralanması: Azərbaycan, rus və ingilis dilləri

Əlinizdə yalnız Azərbaycan, rus və ingilis dilində mənbələr varsa, AAK-nın göstərdiyi dil ardıcıllığına uyğun olaraq əvvəl Azərbaycan, sonra rus, daha sonra ingilis dilində olan qeydlər gəlir. Türk dilində mənbə də varsa, onun yeri Azərbaycan dilindən sonradır.

Hər qrup daxilində həmin dilin əlifbasını nəzərə alın. Azərbaycan soyadlarını ingilis əlifbasının qaydası ilə avtomatik sıralamaq həmişə düzgün nəticə vermir. Ə, Ğ, İ, Ö, Ş və Ü hərflərinə xüsusilə baxın.

Praktik yerləşmə belə görünə bilər:

• 1. Abbasov, E. M. ...
• 2. Əliyeva, N. S. ...
• 3. Məmmədov, R. A. ...
• 4. Иванов, А. П. ...
• 5. Петрова, Н. С. ...
• 6. Brown, A. ...
• 7. Smith, J. ...

Bu nümunədə nömrələmə hər dil qrupunda yenidən başlamır. Bütün siyahı üzrə davam edir. Mənbənin dilini isə müəllifin milliyyətinə görə müəyyənləşdirməyin. Azərbaycanlı müəllifin ingiliscə məqaləsi ingilis dilindəki mənbələr arasında yerləşdirilə bilər.

Müəllifsiz əsər və eyni müəllifin bir neçə işi

Müəllif yoxdursa, siyahıya almaq üçün əsərin adı əsas ola bilər. Belə mənbəni “Anonim” sözü ilə başlatmaq üçün həmin müəlliflik məlumatının mənbədə həqiqətən verilməsi lazımdır.

Eyni müəllifin bir neçə əsəri olduqda onların öz aralarındakı sırası üçün metodik göstərişə baxın. Nəşr ilinə görə artan sıra tələb oluna bilər və ya başlıqlar əsas götürülə bilər. Bunu bütün universitetlər üçün vahid ГОСТ qaydası kimi təqdim etmək doğru olmaz.

Ən sonda nömrələri yoxlayın. Siyahıya əvvələ düşən yeni mənbə əlavə etdikdə ondan sonrakı bütün nömrələr dəyişə bilər. Bu dəyişiklik mətnə də köçürülməlidir. Əks halda, düzgün yazılmış istinad oxucunu səhv kitaba aparacaq.

APA və MLA formatları ilə qarışdırmamaq üçün nümunələr

ГОСТ üzrə iş hazırlayarkən internetdə tapdığınız hər hazır təsviri olduğu kimi köçürməyin. Müəllifdən dərhal sonra mötərizədə il gəlirsə və ya nəşr məlumatları başqa ardıcıllıqla yazılıbsa, qarşınızda fərqli üslub ola bilər.

APA 7 üçün əsas sənəd 2019-cu ilin oktyabrında satışa çıxmış yeddinci nəşrdir; kitabın biblioqrafik nəşr ili 2020 kimi göstərilir. Buraxılış vaxtını APA-nın rəsmi elanı, üslubun əsas mənbəyini isə APA Style-ın nəşr səhifəsi təsdiqləyir.

MLA 9 2021-ci ilin aprelində nəşr olunub. Bu tarix MLA-nın rəsmi məlumatında göstərilir. Purdue OWL isə doqquzuncu nəşr üzrə praktik izahlar təqdim edir.

Eyni mənbə məlumatlarının APA 7 ilə yazılışı

Kitab nümunələri:

• Məmmədov, R. A. (2022). Akademik yazının əsasları. Maarif Yolu.
• Əliyeva, N. S., & Həsənov, E. R. (2023). Sosial tədqiqat metodları. Tədqiqat.
• Qasımov, T. E., İsmayılova, L. A., & Rzayev, K. S. (2021). Rəqəmsal təhsil mühiti. Elm Körpüsü.

APA 7-də kitab təsvirində nəşr şəhəri və ümumi səhifə sayı adi kitab qeydinə daxil edilmir. Quruluşu APA Style-ın kitab nümunələrində görə bilərsiniz.

DOI-li real jurnal məqaləsi:

• Grady, J. S., Her, M., Moreno, G., Perez, C., & Yelinek, J. (2019). Emotions in storybooks: A comparison of storybooks that represent ethnic and racial groups in the United States. Psychology of Popular Media Culture, 8(3), 207-217. https://doi.org/10.1037/ppm0000185

Sayt nümunəsi:

• Əliyeva, N. S. (2024, March 15). Akademik mənbəni necə qiymətləndirməli? Tələbə Araşdırmaları. https://example.org/akademik-menbe

Repozitoriyada yerləşən dissertasiya nümunəsi:

• Quliyeva, S. A. (2022). Universitet tələbələrinin akademik yazı bacarıqlarının inkişafı [Doktorluq dissertasiyası, Nümunə Universiteti]. Nümunə Universitetinin repozitoriyası. https://example.org/dissertasiya

Bu quruluş APA-nın yayımlanmış dissertasiya nümunələrindəki əsas elementləri göstərir.

Video nümunəsi:

• Akademik Yazı Mərkəzi. (2024, March 15). Akademik mənbənin yoxlanması [Video]. YouTube. https://example.org/video-menbe

Video üçün müəllif mövqeyində yükləyən şəxs və ya təşkilatın göstərilməsi APA Style-ın YouTube nümunələri ilə izah edilir.

Azərbaycan qanunu üçün yerli hüquqi rekvizitləri saxlayan uyğunlaşdırılmış nümunə:

• Təhsil haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu, № 833-IIIQ (2009). https://frameworks.e-qanun.az/18/f_18343.html

Bu sonuncu nümunə Azərbaycan qanunları üçün APA-nın ayrıca təsdiqlədiyi milli şablon kimi qəbul edilməməlidir. Hüquqi sənədlər adi kitab sxemindən fərqlənir; kafedranın qəbul etdiyi uyğunlaşdırmanı yoxlayın. Digər mənbələr üçün APA formatı bələdçisinə baxa bilərsiniz.

Eyni mənbə məlumatlarının MLA 9 ilə yazılışı

Bir müəllifli kitab:

• Məmmədov, Rəşad. Akademik yazının əsasları. Maarif Yolu, 2022.

İki müəllifli kitab:

• Əliyeva, Nigar, and Elvin Həsənov. Sosial tədqiqat metodları. Tədqiqat, 2023.

Üç müəllifli kitab:

• Qasımov, Tural, et al. Rəqəmsal təhsil mühiti. Elm Körpüsü, 2021.

DOI-li jurnal məqaləsi:

• Grady, Jessica S., et al. “Emotions in Storybooks: A Comparison of Storybooks That Represent Ethnic and Racial Groups in the United States.” Psychology of Popular Media Culture, vol. 8, no. 3, 2019, pp. 207-217. https://doi.org/10.1037/ppm0000185.

Sayt nümunəsi:

• Əliyeva, Nigar. “Akademik mənbəni necə qiymətləndirməli?” Tələbə Araşdırmaları, 15 Mar. 2024, https://example.org/akademik-menbe.

Dissertasiya nümunəsi:

• Quliyeva, Səbinə. Universitet tələbələrinin akademik yazı bacarıqlarının inkişafı. 2022. Nümunə Universiteti, PhD dissertation.

Video nümunəsi:

• “Akademik mənbənin yoxlanması.” YouTube, uploaded by Akademik Yazı Mərkəzi, 15 Mar. 2024, https://example.org/video-menbe.

Elektron materialların quruluşu Purdue OWL-un elektron mənbələr bölməsində, dissertasiya kimi mənbələr isə digər mənbələr bölməsində izah olunur.

Qanun üçün yerli rekvizitləri saxlayan uyğunlaşdırılmış nümunə:

• Azərbaycan Respublikası. Təhsil haqqında Qanun. № 833-IIIQ, 19 June 2009. E-qanun, https://frameworks.e-qanun.az/18/f_18343.html.

Hüquqi mənbənin hansı versiyasından istifadə etdiyiniz onun təsvirinə təsir edir. Bu məqam MLA-nın hüquqi sənədlər izahında ayrıca vurğulanır. Üslubun Azərbaycan dilində geniş izahı üçün MLA formatı bələdçisini oxuya bilərsiniz.

ГОСТ üzrə mənbə siyahısını hazırlamaq üçün praktik iş ardıcıllığı

Siyahını yazının son gününə saxlamayın. Mənbənin haradan gəldiyini həmin anda qeyd etmək həm təsviri, həm də istinadı dəqiqləşdirir. Kitabı bağladıqdan bir həftə sonra istifadə etdiyiniz nəşri və səhifəni xatırlamaq çətin ola bilər.

Mənbəni oxuyarkən məlumatı toplayın

Hər mənbə üçün ayrıca qeyd açın. Birinci hissədə biblioqrafik məlumatları, ikinci hissədə istifadə etdiyiniz səhifələri, üçüncü hissədə isə öz şərhinizi saxlayın.

Məsələn, kitab barədə qeyddə “ümumi həcm: 240 səhifə” ilə “istifadə edilən hissə: 25-27-ci səhifələr” ayrı yazılmalıdır. Sonradan siyahını və mətndəki istinadı hazırlayanda bu ayrılıq səhvləri azaldır.

Birbaşa köçürdüyünüz cümləni dərhal dırnağa alın. Öz qeydlərinizlə müəllifin sözləri qarışarsa, sonradan həmin cümləni öz fikriniz hesab edə bilərsiniz. Mənbə qeydinin məqsədi təkcə formatı düzəltmək deyil, fikrin mənşəyini qorumaqdır.

Əvvəl təsviri, sonra sıralamanı yoxlayın

Bütün məlumatlar hazır olduqda hər mənbəni uyğun növə ayırın. Kitabları kitab, jurnal məqalələrini məqalə, normativ aktları hüquqi sənəd kimi işləyin.

Sonra bu ardıcıllıqla baxın:

• Müəllif və başlıq düzgün köçürülübmü?
• Nəşr ili istifadə etdiyiniz versiyaya aiddirmi?
• Kitabın həcmi ilə məqalənin səhifələri qarışdırılmayıbmı?
• Elektron keçid konkret materialı açırmı?
• Bütün qeydlərdə eyni yazılış prinsipi qorunubmu?
• Sıralamadan sonra mətndəki nömrələr uyğunlaşdırılıbmı?

ГОСТ formatında siyahını onlayn hazırlayın, sonra bu yoxlamanı tamamlayın. Alətə daxil edilən başlıq və il səhvdirsə, formatın düzgün olması mənbə məlumatını doğru etmir.

Word sənədində son yoxlama

Word faylını açdıqdan sonra siyahının əsas mətnlə eyni sənəddə necə göründüyünə baxın. Sətirarası məsafəni, şrifti, abzasları və başlığın yazılışını tətbiq olunan metodik göstərişə uyğunlaşdırın.

Uzun URL-lərin yeni sətrə keçməsini yoxlayın. Görünüşü düzəltmək üçün ünvanın içərisinə əlavə boşluq salmayın. Belə müdaxilə keçidi işləməz edə bilər.

Siyahıda bir qeydin iki səhifəyə bölünməsi oxunuşu çətinləşdirirsə, abzas parametrlərindən istifadə edin. Hər qeyddən sonra çoxsaylı boş sətir əlavə etməklə düzülüş yaratmaq sonrakı redaktələrdə sənədin quruluşunu poza bilər.

Tez-tez verilən suallar

ГОСТ 7.1-2003, yoxsa ГОСТ Р 7.0.100-2018 seçilməlidir?

Kafedranızın və ya işi qəbul edən qurumun göstərdiyi sənədi seçin. ГОСТ Р 7.0.100-2018 daha sonra qəbul edilmiş Rusiya milli standartıdır, amma bu, onun Azərbaycandakı hər tələbə işi üçün avtomatik tələb olunması demək deyil. Göstərişdə nömrə yoxdursa, təsdiqlənmiş kitab və məqalə nümunəsini əsas götürərək yazılışı dəqiqləşdirin.

ГОСТ üzrə ədəbiyyat siyahısında müəllifin adı iki dəfə yazıla bilər?

Bəli, müəllif əvvəl qeydin başlanğıcında, sonra çəpəki xətdən sonrakı məsuliyyət məlumatında görünə bilər. Bu, təsvir quruluşu ilə bağlıdır. Ancaq hər yerli nümunə eyni həcmdə məlumat tələb etmir. Adın təkrarını özbaşına silmək və ya bütün qeydlərə əlavə etmək əvəzinə seçilmiş nümunəyə uyğun davranın.

Dörd müəllif varsa, yalnız birincini yazmaq kifayətdirmi?

Bunu ümumi qayda kimi qəbul etməyin. ГОСТ Р 7.0.100-2018-də qısaldılmış məsuliyyət məlumatı üçün dörd müəllifin göstərilməsi nəzərdə tutulur, beş və daha çox müəllif üçün isə ayrıca yanaşma var. Köhnə nümunədə ilk müəllif və “[və b.]” görməyiniz həmin yazılışın bütün standartlara uyğun olduğunu göstərmir.

Sayta istinadda müraciət tarixi mütləqdirmi?

ГОСТ üzrə elektron mənbə nümunələrində və bir çox yerli tələbdə müraciət tarixi göstərilir. Tətbiq etdiyiniz standartın və kafedranın nümunəsini izləyin. Müraciət tarixi sizin səhifəyə baxdığınız gündür; onu məqalənin dərc tarixi ilə əvəz etməyin və başqa formatların tarix qaydalarını avtomatik köçürməyin.

Mənbələr əlifba sırası ilə, yoxsa mətndəki ardıcıllıqla düzülür?

Bu seçim işə tətbiq olunan tələbdən asılıdır. AAK-nın göstərilən dissertasiya qaydasında mənbələr dillər üzrə, hər dil daxilində əlifba sırası ilə yerləşdirilir və ardıcıl nömrələnir. Başqa nəşr və ya tapşırıq ilk istifadə ardıcıllığını tələb edə bilər. Siyahını sıraladıqdan sonra bütün mətndaxili nömrələri yenidən yoxlayın.

[1, s. 25] yazılışında rəqəmlər nə deməkdir?

“1” mənbənin ədəbiyyat siyahısındakı nömrəsini, “25” isə istifadə edilən fikrin yerləşdiyi səhifəni göstərir. Bu, kitabın ümumi səhifə sayı deyil. Başqa səhifədən fikir götürdükdə həmin səhifəni yazın; siyahıda mənbənin nömrəsi dəyişdikdə isə mötərizədəki birinci rəqəmi də yeniləyin.

Qanunlar siyahının əvvəlində ayrıca verilməlidirmi?

Kafedra ayrıca normativ hüquqi aktlar bölməsi tələb edirsə, həmin quruluşdan istifadə edin. Belə tələb yoxdursa, qanunların həmişə bütün mənbələrdən əvvəl yerləşdirilməsini vahid ГОСТ qaydası saymayın. Sənədin adı, qəbul tarixi, nömrəsi və istifadə etdiyiniz rəsmi mətnin ünvanı dəqiq göstərilməlidir.

ГОСТ üzrə siyahını pulsuz hazırlamaq mümkündürmü?

Bəli. Pulsuz ədəbiyyat siyahısı yaratmaq üçün kitab, məqalə və sayt məlumatlarını daxil edib ГОСТ, APA 7 və ya MLA formatını seçə bilərsiniz. Siyahı əlifba sırası ilə hazırlanır, onu kopyalamaq və ya Word kimi yükləmək mümkündür. Qeydiyyat lazım deyil; nəticəni təqdim etməzdən əvvəl məlumatları və kafedranın xüsusi tələblərini yoxlayın.