Sərbəst iş planı: quruluş, nümunə plan və yazma qaydası

Sərbəst işin ən vacib hissəsi mətn deyil, plandır. Yaxşı plan olduqda mətn öz-özünə axır, pis plan olduqda isə hər cümlə əzabdır. Plan mövzunun hansı suallara cavab verəcəyini, bu cavabların hansı ardıcıllıqla veriləcəyini göstərir. Müəllim də işə baxanda ilk olaraq məzmuna (plana) nəzər salır. İşin ümumi mərhələləri üçün sərbəst iş necə yazılır yazısına baxın.

Plan nədir və nə üçün lazımdır

Plan işin quruluş xəritəsidir: bölmələrin adı və ardıcıllığı. O, üç şeyi təmin edir:

1. Məntiqi ardıcıllıq: oxucu fikri addım-addım izləyir.
2. Həcm balansı: bölmələr bir-birinə uyğun uzunluqda olur.
3. Vaxt qənaəti: hər bölməni nə yazacağınızı əvvəldən bilirsiniz.

Standart quruluş

Əksər universitetlərdə sərbəst iş bu hissələrdən ibarət olur:

1. Titul vərəqi
2. Məzmun (plan)
3. Giriş
4. Əsas hissə (2-3 fəsil)
5. Nəticə
6. İstifadə olunmuş ədəbiyyat
7. Əlavələr (lazım olduqda)

Dəqiq tələblər fakültədən və müəllimdən asılıdır: həmişə kafedranın metodik göstərişinə baxın. Titul və tərtibat üçün sərbəst iş titul vərəqi və tərtibat yazısı kömək edir.

Əsas hissənin planı necə qurulur

Əsas hissə adətən 2-3 fəsildən ibarətdir, hər fəsildə 2-3 yarımbaşlıq olur. Fəsillər mövzunun məntiqinə görə bölünür. Ən çox işlənən məntiqlər:

1. «Nəzəriyyədən praktikaya»

• 1-ci fəsil: anlayışın nəzəri əsasları
• 2-ci fəsil: praktik təhlil və ya nümunələr
• 3-cü fəsil: problemlər və həll yolları

2. «Tarixdən müasir dövrə»

• 1-ci fəsil: mövzunun yaranması və inkişafı
• 2-ci fəsil: hazırkı vəziyyət
• 3-cü fəsil: perspektivlər

3. «Müqayisəli»

• 1-ci fəsil: birinci obyektin təhlili
• 2-ci fəsil: ikinci obyektin təhlili
• 3-cü fəsil: müqayisə və nəticələr

4. «Problem-səbəb-həll»

• 1-ci fəsil: problemin təsviri
• 2-ci fəsil: səbəblər və təsir
• 3-cü fəsil: həll yolları

Mövzuya uyğun məntiq seçin. Eyni işdə bir neçə məntiqi qarışdırmayın.

Planın yoxlama siyahısı

Planı yazandan sonra bunları yoxlayın:

• Bölmə adları mövzuya aiddir və onu təkrarlamır.
• Fəsillər arasında məntiqi keçid var.
• Fəsillərin həcmi təxminən bərabərdir.
• Hər yarımbaşlıq ayrıca məsələni açır.
• Nəticə girişdə qoyulan məqsədə cavab verir. Bax: sərbəst işdə giriş və nəticə.
• Plan həddindən artıq çox bölməyə bölünməyib (hər 1-2 səhifəyə bir yarımbaşlıq kifayətdir).

Nümunə plan 1: «Sosial şəbəkələrin gənclərə təsiri»

Giriş

I fəsil. Sosial şəbəkələrin nəzəri əsasları 1.1. Sosial şəbəkə anlayışı və inkişaf mərhələləri 1.2. Azərbaycanda sosial şəbəkə istifadəsinin xüsusiyyətləri

II fəsil. Sosial şəbəkələrin gənclərə təsiri 2.1. Müsbət təsirlər: ünsiyyət, təhsil, karyera 2.2. Mənfi təsirlər: asılılıq, məlumat təhlükəsizliyi 2.3. Gənclər arasında aparılan sorğunun nəticələri

III fəsil. Təsirin idarə olunması yolları 3.1. Rəqəmsal savadlılığın artırılması 3.2. Ailə və təhsil müəssisələrinin rolu

Nəticə İstifadə olunmuş ədəbiyyat

Nümunə plan 2: «Kiçik bizneslərdə marketinq»

Giriş

I fəsil. Marketinqin nəzəri əsasları 1.1. Marketinq anlayışı və funksiyaları 1.2. Kiçik biznesin xüsusiyyətləri

II fəsil. Kiçik bizneslərdə marketinq alətləri 2.1. Rəqəmsal marketinq: sosial şəbəkələr, reklam 2.2. Ənənəvi üsullar: tövsiyə, yerli reklam 2.3. Büdcə və səmərəlilik

III fəsil. Praktik nümunə təhlili 3.1. Seçilmiş şirkətin təsviri 3.2. Marketinq fəaliyyətinin təhlili və tövsiyələr

Nəticə İstifadə olunmuş ədəbiyyat

Nümunə plan 3: «Ətraf mühitin qorunması»

Giriş

I fəsil. Ətraf mühitin mühafizəsinin əsasları 1.1. Ekoloji problemlər və onların səbəbləri 1.2. Qanunvericilik və beynəlxalq razılaşmalar

II fəsil. Azərbaycanda ekoloji vəziyyət 2.1. Hava, su və torpaq problemləri 2.2. Dövlət siyasəti və layihələr

III fəsil. Həll yolları 3.1. Fərdi və cəmiyyət səviyyəsində tədbirlər 3.2. Yeni texnologiyalar və gələcək perspektivlər

Nəticə İstifadə olunmuş ədəbiyyat

Planı necə yazmaq lazımdır: addım-addım

1. Mövzunu dəqiqləşdirin. Çox geniş mövzunu daraldın.
2. Əsas suallar yazın. İşin hansı suallara cavab verəcəyini 5-8 sual kimi siyahıya salın.
3. Suallara görə qruplaşdırın. Əlaqəli sualları bir fəsilə yığın.
4. Fəsillərə ad verin. Ad mövzunun aspektini göstərsin.
5. Yarımbaşlıqları yazın. Hər fəsildə 2-3 yarımbaşlıq.
6. Mənbələrə baxın. Plan mənbələrdə rast gəldiyiniz məlumata uyğun olmalıdır: mənbə yoxdursa, bölməni yazmaq çətin olacaq.
7. Müəllimlə razılaşdırın. Bu, sonradan düzəliş riskini azaldır.
8. İş zamanı planı düzəldin. Plan sabit deyil: mənbələr öyrəndikcə dəyişə bilər.

Ən çox edilən səhvlər

• Fəsil adlarının mövzunun adı ilə təkrarlanması.
• Çox sayda kiçik bölmə.
• Bir fəslin digərindən qat-qat uzun olması.
• Nəticənin girişdəki məqsədə cavab verməməsi.
• Planda olan bölmələrin mətndə olmaması və əksinə.
• Nəzəri hissənin işin yarısını tutması, praktik hissənin isə zəif qalması.

Tez-tez verilən suallar

Plan neçə səhifə olmalıdır?

Məzmun vərəqi adətən 1 səhifədir. Əsas hissədə 2-3 fəsil kifayətdir.

Fəsillərin sayı müəllimdən asılıdırmı?

Bəli. Bəzi müəllimlər 2, bəziləri 3 fəsil tələb edir. Mütləq soruşun.

Plan hazırdırsa, AI ilə yaza bilərəmmi?

Hazırla sərbəst iş aləti mövzuya görə plan təklif edir və mətni bölmələrlə yazır. Plana baxıb düzəliş edə, sonra mətni hazırlaya bilərsiniz. Mənbələri və faktları yoxlamaq sizin məsuliyyətinizdir.

Nəticə

Yaxşı plan işin yarısıdır. Mövzunu suallara bölün, sualları fəsillərə yığın, balansı yoxlayın və müəllimlə razılaşdırın. Hazır plan ilə yazmaq həm daha sürətli, həm də daha aydın olur.