Təqdimatda necə danışmaq: həyəcan, səs, göz təması və suallar

Slaydlar hazırdır, plan aydındır, məzmun yoxlanılıb. Amma çıxış günü yaxınlaşdıqca başqa bir narahatlıq artır: «Necə danışacağam?» Səsin titrəməsi, əllərin harada saxlanılacağı, mətnin unudulması, gözlənilməz sual. Bu narahatlıq çox geniş yayılıb: ictimai çıxış qorxusu insanların ən çox adını çəkdiyi qorxular arasındadır və hətta təcrübəli spikerlər də çıxışdan əvvəl həyəcan keçirdiklərini etiraf edirlər.

Yaxşı xəbər budur ki, təqdimatda danışmaq istedad deyil, bacarıqdır və məşqlə inkişaf edir. Bu yazıda çıxışdan əvvəl, çıxış zamanı və ondan sonra nə etməli olduğunuzu ardıcıl göstəririk: həyəcanı idarə etmək, səs və temp, göz təması və jestlər, slaydla işləmək, suallara cavab vermək və onlayn çıxışın xüsusiyyətləri. Slaydların özünü necə hazırlamağı slayd necə hazırlanır bələdçisində izah etmişik.

Həyəcan normaldır və onu idarə etmək olar

Çıxışdan əvvəl ürək döyüntüsünün sürətlənməsi, ovucların tərləməsi, ağızın qurumağı bədənin stresə təbii reaksiyasıdır. Bədən adrenalin ifraz edir və sizi «vacib bir işə» hazırlayır. Problem həyəcanın özü deyil, onu necə şərh etdiyinizdir.

Həyəcanı «coşqu» kimi adlandırın

Harvard Biznes Məktəbinin tədqiqatçısı Alison Wood Brooks 2014-cü ildə dərc olunmuş təcrübələrində iştirakçılardan ictimai çıxışdan əvvəl fərqli cümlələr deməyi xahiş edib. «Sakitəm» deyənlərlə müqayisədə «Həyəcanlıyam, coşqu içindəyəm» (ingilis dilində «I am excited») deyənlərin çıxışı müşahidəçilər tərəfindən daha inandırıcı, daha bacarıqlı və daha özünəinamlı qiymətləndirilib. Səbəb sadədir: narahatlıq və coşqu bədəndə eyni hissləri yaradır. Özünüzü sakitləşdirməyə çalışmaq çətindir, həmin enerjini müsbət adlandırmaq isə asandır.

Praktikada: çıxışdan əvvəl «qorxuram» əvəzinə özünüzə «bu enerjidir, bu, çıxışın vacib olduğunu göstərir» deyin.

Yavaş nəfəs

Stres zamanı nəfəs dayazlaşır və sürətlənir, bu da səsin titrəməsinə səbəb olur. Çıxışdan bir neçə dəqiqə əvvəl yavaş nəfəs alın: burunla dörd saniyə nəfəs alın, ağızla altı-səkkiz saniyə yavaş-yavaş buraxın. Uzadılmış nəfəs vermə ürək döyüntüsünü sakitləşdirməyə kömək edir. Bunu bir neçə dəfə təkrarlamaq kifayətdir və heç kim fərqinə varmır.

«Güc pozası» barədə

İnternetdə geniş yayılmış məsləhətlərdən biri çıxışdan əvvəl iki dəqiqə «güc pozasında» (əllər belində, ayaqlar aralı) dayanmaqdır. 2010-cu ildə dərc olunmuş bir tədqiqat bu pozanın hormonları dəyişdirdiyini iddia etmişdi, amma sonrakı daha geniş təkrar tədqiqatlar hormonal təsiri təsdiqləmədi. Özünüzü daha inamlı hiss etdirirsə, zərəri yoxdur, amma əsas hazırlığı bununla əvəz etməyin.

Ən təsirli dərman: məşq

Həyəcanın əsas mənbəyi qeyri-müəyyənlikdir: «nə deyəcəyimi unutsam?», «vaxt çatmasa?». Məşq bu qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırır. Çıxışı ən azı iki-üç dəfə ucadan, saatla məşq edin. Birinci və son cümləni əzbər bilin: ən çox həyəcan ilk saniyələrdə olur və hazır başlanğıc ondan keçməyə kömək edir.

Çıxışdan əvvəl: hazırlığın son addımları

• Məkanı tanıyın. Mümkünsə zala əvvəlcədən gəlin: ekranın, kompüterin, mikrofonun harada olduğunu, harada dayanacağınızı görün.
• Texnikanı yoxlayın. Faylı təqdim edəcəyiniz kompüterdə açın, şriftlərin və videonun işlədiyini yoxlayın, PDF nüsxəsini ehtiyat saxlayın. Slayd dəyişdirən pult varsa, düymələri yoxlayın.
• Su götürün. Quru ağız həyəcanın tez-tez rast gəlinən əlamətidir. Bir stəkan su yaxında olsun.
• Qeydləri hazırlayın. Hər slayd üçün 3-5 açar söz, tam mətn yox. PowerPoint-in «Təqdimatçı görünüşü» (Presenter View) rejimində qeydlər yalnız sizin ekranınızda görünür, dinləyicilər isə yalnız slaydı görür.
• Özünüzü videoya çəkin. Məşqlərdən birini telefona yazıb baxın. Bu, xoşagəlməz olsa da, ən sürətli inkişaf üsuludur: «e-e» sözlərini, tez danışmağı, ekrana baxmağı dərhal görürsünüz.

Səs və temp

Sürət

Həyəcan adamı sürətləndirir. Məşqdə normal görünən temp çıxışda çox sürətli olur. Danışıq sürəti barədə tez-tez istinad olunan ölçü dəqiqədə təxminən 130-150 sözdür; çıxışda bu aralığın aşağı hissəsinə yaxın olmaq daha yaxşıdır, xüsusən mürəkkəb mövzuda və ya böyük zalda.

Sürəti yoxlamaq üçün: məşqdə bir slaydın mətnini saatla danışın. Ayrılan vaxtdan xeyli tez bitirirsinizsə, çox sürətli danışırsınız.

Fasilələr

Fasilə spikerin ən güclü, amma ən az istifadə olunan alətidir. Vacib fikirdən sonra iki-üç saniyə susmaq dinləyiciyə onu anlamağa vaxt verir və fikri vurğulayır. Yeni slayda keçəndə də qısa fasilə verin: dinləyici əvvəlcə slayda baxır, sonra sizi dinləyir.

Fasilədən qorxmayın. Sizə uzun görünən üç saniyəlik sükut dinləyiciyə təbii görünür.

«E-e», «yəni», «hə» sözləri

Bu söz-parazitlər fikir qurulana qədər boşluğu doldurmaq üçün çıxır. Tamamilə yox etmək çətindir və lazım da deyil, amma çoxaldıqda diqqəti yayındırır. Ən yaxşı həll onları fasilə ilə əvəz etməkdir: «e-e» demək istədiyiniz anda sadəcə susun. Videoya yazılmış məşq bu sözlərin nə qədər tez-tez çıxdığını göstərir.

Səsin gücü və intonasiya

Arxa sırada oturan adam sizi rahat eşitməlidir. Mikrofon yoxdursa, adi söhbətdən bir az yüksək danışın və səsi boğazdan yox, diafraqmadan, dərin nəfəslə verin. Monoton səs dinləyicini yorur; vacib sözləri vurğulayın, sual verəndə intonasiyanı qaldırın, nəticəni deyəndə tempi azaldın.

Göz təması

Göz təması dinləyici ilə əlaqənin əsas yoludur. Ekrana və ya qeydlərə baxaraq danışan spiker dinləyicini itirir.

• Zalı hissələrə bölün. Sol, orta, sağ, ön və arxa. Hər hissədən bir nəfərlə bir fikir boyu (3-5 saniyə) göz təması qurun, sonra başqa hissəyə keçin.
• Dost üzləri tapın. Başını tərpədən, gülümsəyən dinləyicilər çıxışın əvvəlində sizə inam verir. Amma yalnız onlara baxmayın.
• Ekrana arxa çevirməyin. Slaydda nəyisə göstərmək lazımdırsa, bir anlıq yana dönün, göstərin və yenidən zala baxın. Slaydı oxumaq üçün ekrana dönmək ən çox rast gəlinən səhvdir.
• Komissiya qarşısında. Müdafiədə komissiya üzvlərinə növbə ilə baxın, yalnız sədrə və ya yalnız rəhbərinizə yox.

Bədən dili və jestlər

Bədən dili barədə ən məşhur rəqəm, yəni ünsiyyətin «7%-i söz, 38%-i səs, 55%-i bədən dilidir» iddiası əslində yanlış yayılmış bir mifdir. Psixoloq Albert Mehrabian-ın 1960-cı illərdəki təcrübələri yalnız hisslər və münasibət barədə ziddiyyətli mesajlara aid idi və o özü nəticələrin hər ünsiyyətə şamil edilməsinin düzgün olmadığını vurğulayıb. Təqdimatda məzmun əsasdır. Amma bədən dili məzmunun necə qəbul olunmasına təsir edir.

• Duruş: ayaqlar çiyin enində, çəki iki ayağa bərabər paylanıb. Bir ayaqdan digərinə yırğalanmaq və ya kürsüyə söykənmək həyəcan təəssüratı yaradır.
• Əllər: təbii jestlərlə danışın. Əlləri cibdə, arxada və ya döşdə çarpazlaşdırılmış saxlamayın. Jest etməyəndə əllər rahat aşağıda və ya bel səviyyəsində bir-birinə yaxın ola bilər.
• Hərəkət: səhnədə məqsədsiz gəzinmək diqqəti yayındırır. Amma bir fikirdən digərinə keçəndə bir-iki addım atmaq keçidi vurğulayır.
• Üz ifadəsi: mövzuya uyğun. Ciddi mövzuda da arabir təbəssüm dinləyici ilə əlaqəni gücləndirir.
• Əlinizdə nə var: qələm, kağız, pultu fırlatmaq diqqəti cəlb edir. Yalnız lazım olanı tutun.

Slaydla necə işləmək

Slayd sizin köməkçinizdir, siz onun yox. Bir neçə praktiki qayda:

• Əvvəl danışın, sonra göstərin, ya da əksinə, amma eyni anda oxumayın. Yeni slayd açılanda dinləyiciyə bir-iki saniyə verin ki, ona baxsın, sonra fikri danışın. Slayddakı mətni sözbəsöz oxumaq dinləyicini darıxdırır: o, sizdən daha tez oxuyur.
• Başlığı dilinizdə təkrarlamayın, genişləndirin. Slaydda «Satış 20% artıb» yazılıbsa, «Gördüyünüz kimi, satış 20% artıb» demək əvəzinə «Bu artımın iki səbəbi var» deyin.
• Növbəti slaydı xəbər verin. Keçid cümləsi təqdimatı axıcı edir: «Bəs bu artım hansı bölgələrdən gəlib? Baxaq.»
• Qara ekran. PowerPoint-də təqdimat zamanı «B» düyməsi ekranı qaraldır, «W» ağardır, eyni düymə geri qaytarır. Dinləyicinin diqqətini tam özünüzə yönəltmək istəyəndə (məsələn, hekayə danışarkən və ya sual-cavabda) bu, çox faydalıdır.
• Slayd nömrəsi ilə keçid. Təqdimat rejimində slaydın nömrəsini yazıb «Enter» düyməsini sıxmaq birbaşa həmin slayda keçirir. Sual-cavab zamanı lazım olan slayda tez qayıtmaq üçün əlverişlidir.
• Lazer göstəricidən az istifadə edin. Titrəyən qırmızı nöqtə həyəcanı göstərir və dinləyicini yorur. Vacib hissəni slaydın özündə vurğulamaq (rəng, ox, çərçivə) daha yaxşıdır.

Vaxtı idarə etmək

Vaxtın aşılması təqdimatın ən çox rast gəlinən problemlərindən biridir. Konfransda, müdafiədə, iclasda sizdən sonra başqaları da çıxış edir və vaxtı aşmaq hörmətsizlik kimi qəbul olunur.

• Ayrılan vaxtın 85-90%-nə hesablanmış çıxış hazırlayın.
• Qeydlərdə yarı nöqtəni işarələyin: «Bu slaydda 5-ci dəqiqədə olmalıyam.»
• Saatı görə biləcəyiniz yerə qoyun və ya Presenter View-dakı taymerdən istifadə edin.
• Hansı slaydları lazım gələrsə qısaldacağınızı əvvəlcədən müəyyən edin.
• Vaxt bitirsə, qalan slaydları tələsik göstərməyin: birbaşa nəticə slaydına keçin və əsas fikri deyin.

Suallara necə cavab vermək

Sual-cavab hissəsi çoxları üçün təqdimatın ən qorxulu anıdır, çünki onu məşq etmək olmur. Amma hazırlaşmaq olur.

Sualları əvvəlcədən təxmin edin

Mövzunuza baxın və özünüzə sual verin: «Mən dinləyici olsaydım, nəyi soruşardım?» Ən zəif, ən mübahisəli və ən çox maraq doğuran məqamları müəyyən edin və onlara qısa cavab hazırlayın. Mürəkkəb suallar üçün təqdimatın sonunda bir-iki ehtiyat slaydı saxlayın: əlavə qrafik, ətraflı cədvəl, metodologiya.

Cavab vermə qaydası

1. Sualı sonuna qədər dinləyin. Sözünü kəsməyin, hətta sualı əvvəlcədən başa düşsəniz belə.
2. Lazım olsa sualı təkrarlayın. Böyük zalda hamı sualı eşitməyə bilər. Təkrar sizə düşünmək üçün bir neçə saniyə də verir.
3. Qısa cavab verin. Əvvəl birbaşa cavab, sonra bir cümləlik izah. Uzun cavab vaxtı yeyir və əsas fikri itirir.
4. Bütün zala cavab verin. Sualı verənə başlayın, sonra bütün dinləyicilərə baxaraq davam edin.
5. Yoxlayın. «Sualınıza cavab verə bildimmi?» Bu, xüsusən iş görüşlərində yaxşı təsir bağışlayır.

Cavabı bilmədikdə

Uydurmayın. Bilmədiyiniz məsələdə uydurulmuş cavab həmişə bilinir və bütün təqdimatın etibarını azaldır. Daha yaxşı yollar:

• «Bu barədə dəqiq rəqəmim yoxdur, yoxlayıb sizə göndərə bilərəm.»
• «Bu, tədqiqatımın çərçivəsindən kənardadır, amma məncə ...»
• «Maraqlı sualdır. Zalda bu barədə fikri olan varmı?» (yalnız müzakirə formatında)

Çətin və tənqidi suallar

Tənqidi sual hücum deyil, maraq əlamətidir. Sakit qalın, tənqidin haqlı tərəfini qəbul edin («Bəli, nümunə kiçikdir, bu, tədqiqatın məhdudiyyətidir») və cavabınızı əsaslandırın. Müzakirə uzanırsa, təqdimatdan sonra davam etməyi təklif edin.

Onlayn çıxışın xüsusiyyətləri

Zoom, Teams və ya Google Meet üzərindən təqdimat başqa bacarıqlar tələb edir: dinləyicinin reaksiyasını görmürsünüz, diqqət daha tez dağılır, texniki problemlər daha çox olur.

• Kameraya baxın. Göz təması onlayn formatda ekrandakı üzlərə yox, kameranın obyektivinə baxmaqla qurulur. Qeydləri kameranın yaxınlığına qoyun ki, gözünüz uzaqlaşmasın.
• İşıq üzünüzə düşsün. Pəncərə arxanızda olmasın, əks halda üzünüz qaranlıq görünür.
• Səs vacibdir. Dinləyici zəif görüntüyə dözür, pis səsə dözmür. Sadə qulaqlıq mikrofonu belə noutbukun daxili mikrofonundan yaxşıdır.
• Ekranı paylaşmazdan əvvəl bildirişləri söndürün, lazımsız pəncərələri bağlayın, yalnız təqdimat pəncərəsini paylaşın.
• Dinləyicini cəlb edin. Hər 5-7 dəqiqədən bir sual verin, çatda cavab istəyin, sorğu keçirin. Onlayn dinləyici passiv qalanda başqa pəncərəyə keçir.
• Bir az daha yavaş danışın. İnternet gecikməsi və səs sıxılması sürətli nitqi anlaşılmaz edir.

Onlayn görüşlərə hazırlıq barədə daha çox məsləhəti onlayn müsahibə yazısında topladıq: texniki hazırlıq qaydaları təqdimat üçün də eynidir.

Mətni unutsanız nə etməli

Hər spikerin başına gəlir: cümlənin ortasında fikir itir və zal susur. Belə anda panikaya düşmək əvəzinə:

• Dayanın və nəfəs alın. İki-üç saniyəlik fasilə dinləyiciyə düşünülmüş fasilə kimi görünür.
• Slayda baxın. Başlıq fikir kimi yazılıbsa, nəyi demək istədiyinizi xatırladacaq. Bu, fikir başlıqlarının ən praktik faydasıdır.
• Son dediyinizi təkrarlayın. «Deməli, gördüyümüz kimi, ...» Təkrar fikri bərpa etmək üçün vaxt qazandırır.
• Qeydə baxın. Açar sözlər məhz bunun üçündür. Qeydə baxmaq ayıb deyil, onu oxumaq isə tövsiyə olunmur.
• Növbəti slayda keçin. Bir məqamı xatırlaya bilmirsinizsə, onu buraxın. Dinləyici planınızı bilmir və buraxılan fikri hiss etmir.

Müdafiə və komissiya qarşısında çıxış

Buraxılış işinin, kurs işinin və ya dissertasiyanın müdafiəsi adi təqdimatdan fərqlənir: dinləyicilər mövzunu sizdən yaxşı bilən mütəxəssislərdir və məqsəd onları maraqlandırmaq yox, işin keyfiyyətinə inandırmaqdır.

• Rəsmi, amma canlı danışın. Akademik dil lazımdır, amma mətni oxumaq yox.
• Nəticələrə daha çox vaxt ayırın. Komissiya nəzəri hissəni artıq yazılı işdə oxuyub; onu ən çox sizin öz töhfəniz və nəticələriniz maraqlandırır.
• Məhdudiyyətləri özünüz deyin. Tədqiqatın zəif tərəfini özünüz qeyd etmək («nümunə yalnız bir universitetlə məhdudlaşır») komissiyanın sualını qabaqlayır və obyektivliyinizi göstərir.
• Rəhbərin və rəyçinin qeydlərinə hazır olun. Rəydə qeyd olunan iradlara qısa cavab hazırlayın: müdafiədə onlar mütləq soruşulur.

Universitet təqdimatının quruluşu barədə ətraflı tövsiyələri sərbəst iş üçün slayd yazısında topladıq.

Çıxışdan sonra

• Rəy istəyin. Müəllimdən, həmkarınızdan, dostunuzdan bir-iki konkret məqam soruşun: «Nə aydın idi? Nə anlaşılmaz qaldı?»
• Özünüz qeyd edin. Çıxışdan dərhal sonra nəyin yaxşı getdiyini və nəyi dəyişəcəyinizi yazın. Növbəti dəfə bu qeydlər ən faydalı məşq planıdır.
• Materialı paylaşın. Söz verdiyiniz cavabları və slaydların PDF nüsxəsini göndərin.

Qısa yoxlama siyahısı

• Çıxış ən azı iki dəfə ucadan, saatla məşq olunub.
• Birinci və son cümlə əzbərdir.
• Qeydlərdə hər slayd üçün yalnız açar sözlər var.
• Texnika və fayl əvvəlcədən yoxlanılıb, PDF nüsxəsi var.
• Ehtimal olunan suallara cavablar hazırdır.
• Ayrılan vaxtın 85-90%-nə hesablanıb.
• Çıxışdan əvvəl yavaş nəfəs və «bu, coşqudur» cümləsi.

Yaxşı spiker həyəcan keçirməyən adam deyil, həyəcana baxmayaraq aydın danışan adamdır. Hər təqdimat növbəti üçün məşqdir.

Slaydları hələ hazırlamamısınızsa, slayd hazırlamaq alətində mövzunu yazın: plan, mətn və şəkillə yanaşı hər slayd üçün spiker qeydləri də hazırlanır. Bu qeydlər məşqə başlamaq üçün yaxşı əsasdır: onları oxuyun, öz sözlərinizlə danışın və lazım olan yerdə dəyişin.

Tez-tez verilən suallar

Mətni əzbərləmək lazımdırmı? Bütün mətni yox. Əzbər mətn bir söz unudulanda dağılır və mexaniki səslənir. Yalnız ilk və son cümləni, bir də əsas rəqəmləri əzbərləyin; qalanını açar sözlərə əsaslanaraq danışın.

Oturub danışmaq olar, yoxsa ayaq üstə? Mümkünsə ayaq üstə: səs daha güclü çıxır, jest etmək asanlaşır və zalla əlaqə yaxşılaşır. Kiçik iclasda oturub danışmaq normaldır, amma düz oturun və masaya söykənməyin.

Çıxışda zarafat etmək olar? Mövzuya uyğun, təbii zarafat dinləyici ilə əlaqəni gücləndirir. Amma zarafatı məcburi etməyin və rəsmi müdafiədə ehtiyatlı olun: alınmayan zarafat həyəcanı artırır.

Səsim titrəyirsə nə edim? Yavaşlayın və nəfəsi dərinləşdirin: titrəyiş əsasən dayaz nəfəsdən gəlir. Bir qurtum su için. Dinləyicilər səsdəki titrəyişi sizin düşündüyünüzdən çox az hiss edirlər.