İstinad necə verilir: mətndaxili istinad, sitat və haşiyə

İstinad necə verilir: başqa müəllifdən götürdüyünüz fikrin, sitatın və ya rəqəmin yanında mənbəni göstərirsiniz, işin sonunda isə həmin mənbənin tam biblioqrafik məlumatını yazırsınız. Məsələn, APA üslubunda qısa sitat belə görünür: “Mənbənin yoxlanması tədqiqatın əsas mərhələsidir” (Əliyeva, 2023, p. 45). Nömrəli sistemdə həmin yer [1, s. 45] şəklində göstərilə bilər. Hansını seçəcəyinizi kafedranın, elmi rəhbərin və ya nəşrin tələbi müəyyən edir.

Əsas məsələ mötərizənin formasından əvvəl gəlir: oxucu hansı fikrin sizə, hansının başqa müəllifə aid olduğunu başa düşməlidir. Kitabı sonda siyahıya əlavə etmək mətndəki bütün götürmələri avtomatik izah etmir. Eyni şəkildə, cümlənin sonunda müəllifin soyadını yazmaq da mənbənin tam məlumatını vermək ehtiyacını aradan qaldırmır.

Mənbələrinizi topladıqdan sonra pulsuz mənbə siyahısı alətində kitab, məqalə və sayt məlumatlarını daxil edə, APA 7, ГОСТ və ya MLA formatında əlifba sıralı siyahı hazırlaya bilərsiniz. Qeydiyyat tələb olunmur, nəticəni kopyalamaq və ya Word sənədi kimi yükləmək mümkündür.

İstinad nə vaxt lazımdır?

Başqasına aid məlumatdan elmi işinizin məzmununu qurmaq üçün istifadə edirsinizsə, adətən istinad lazımdır. Bu, yalnız dırnaq içində köçürdüyünüz cümlələrə aid deyil. Mənbədəki fikri öz sözlərinizlə yazanda, nəticələri ümumiləşdirəndə və müəllifin qurduğu təsnifatı tətbiq edəndə də onun töhfəsini göstərməlisiniz.

İstinad tələb edən tipik hallar bunlardır:

• Kitabdan və ya məqalədən cümləni olduğu kimi götürürsünüz.
• Müəllifin fikrini başqa sözlərlə ifadə edirsiniz.
• Hesabatdan faiz, göstərici, sorğu nəticəsi və ya başqa rəqəm götürürsünüz.
• Tədqiqatçının nəzəriyyəsini, modelini və ya terminə verdiyi xüsusi tərifi izah edirsiniz.
• Saytdakı məlumatı arqumentinizə əsas kimi təqdim edirsiniz.
• Başqa müəllifin şəkil, sxem və ya məlumat toplusundan istifadə edirsiniz.
• Videodakı çıxışdan fikir və ya sitat götürürsünüz.
• Qanunun konkret müddəasını təhlil edirsiniz.

Özünüzün apardığınız sorğunun nəticəsini yazırsınızsa, onu kənar müəllifə aid etmirsiniz. Bunun əvəzinə məlumatı necə topladığınızı, iştirakçıların sayını və nəticəni necə hesabladığınızı açıqlayırsınız. Başqasının sorğusunu təkrar istifadə edirsinizsə, həmin araşdırmaya istinad verirsiniz.

İstinadı məlumatı götürdüyünüz yerə yaxın yerləşdirin. Üç fərqli mənbədən istifadə etdiyiniz uzun abzasın sonunda yalnız bir istinad yazsanız, oxucu əvvəlki cümlələrin hansı mənbəyə əsaslandığını müəyyən edə bilməz. Mənbə dəyişəndə bunu cümlədə və ya uyğun istinadla görünən edin.

Mətndaxili istinad və ədəbiyyat siyahısı necə əlaqələnir?

Mətndaxili istinad qısa göstəricidir. O, oxucunu sənədin sonundakı tam qeydə aparır. Ədəbiyyat siyahısındakı qeyd isə kitabı, məqaləni və ya elektron sənədi tapmaq üçün lazım olan məlumatları birləşdirir.

Məsələn, mətndə belə yazırsınız:

Əliyeva (2023) tələbələrin mənbəni oxuyarkən qeydlər aparmasını tövsiyə edir.

Siyahıda isə uyğun kitab göstərilir:

Əliyeva, L. (2023). Akademik yazının əsasları. Səda Nəşriyyatı.

Bu iki hissə bir-birini tamamlayır. Mətndə “Əliyeva, 2023” varsa, siyahıda həmin müəllifin həmin ildə çıxmış uyğun əsəri tapılmalıdır. Siyahıda müəllifin soyadı başqa cür yazılıbsa və ya il fərqlidirsə, əlaqə pozulur.

Aşağıdakı tədris nümunələrindəki müəlliflər, əsərlər, nəşriyyatlar, qurumlar və example.org ünvanları şərtidir. Grady və həmmüəlliflərinin DOI-li jurnal məqaləsi, eləcə də qaydaları yoxlamaq üçün verilən rəsmi sənədlər real mənbələrdir. Şərti nümunələri öz işinizdə həqiqətən oxuduğunuz mənbələrin məlumatları ilə əvəz edin.

Siyahının bütöv quruluşu, məlumatların toplanması və sıralanması üçün ədəbiyyat siyahısının hazırlanması üzrə əsas bələdçiyə baxa bilərsiniz. Burada diqqət həmin siyahı ilə mətn arasında düzgün əlaqə yaratmağa yönəlir.

Mətndaxili istinadın əsas sistemləri

Praktikada müəllif-il, nömrəli və haşiyə əsaslı istinadlarla qarşılaşırsınız. MLA-nın müəllif-səhifə modeli də ayrıca nəzərə alınmalıdır: onu müəllif-il sistemi ilə eyniləşdirmək düzgün deyil.

Müəllif-il sistemi: APA nümunəsi

APA-da müəllifin soyadı və nəşr ili əsas göstəricidir. Birbaşa sitatda konkret səhifə də əlavə olunur:

• Parafraz: Mənbənin ilkin oxunuşunda əsas anlayışları ayırmaq faydalıdır (Əliyeva, 2023).
• Müəllif cümlədədir: Əliyeva (2023) ilkin qeydlərin əhəmiyyətini vurğulayır.
• Birbaşa sitat: “İstinad oxucuya yoxlama imkanı verir” (Əliyeva, 2023, p. 45).

APA-nın rəsmi müəllif-il sistemi izahı mətndəki qısa istinadla siyahıdakı tam qeydin əlaqəsini göstərir. APA 7 kitabçası 2019-cu ilin oktyabrında nəşr olunub. Bu tarix APA Style-ın rəsmi məlumatında təsdiqlənir.

Buradakı p. və pp. işarələri APA nümunələrinin tərkibidir. Azərbaycan dilində yazmağınız APA-nın bütün texniki işarələrini özbaşına dəyişmək demək deyil. Kafedra yerli uyğunlaşdırma tələb edirsə, onun təqdim etdiyi nümunəni əsas götürün.

Nömrəli sistem: [1] nə deməkdir?

Nömrəli istinadda kvadrat mötərizədəki rəqəm siyahıdakı mənbəni göstərir:

• Ümumi yönləndirmə: Bu yanaşma əvvəlki tədqiqatda da tətbiq olunub [1].
• Konkret yer: Müəllif mənbə seçiminin mərhələlərini izah edir [1, s. 45].
• Səhifə aralığı: Metodun məhdudiyyətləri ayrıca müzakirə olunur [1, s. 45-47].

Buradakı 1 kitabın səhifəsi deyil, siyahıdakı sıra nömrəsidir. Mənbə siyahıda 12-ci yerdədirsə, mətndə də [12, s. 45] yazılmalıdır.

Nömrəli sistemlərin hamısında siyahının eyni qaydada qurulduğunu düşünməyin. Bəzi tələblər mənbələri ilk istifadə ardıcıllığı ilə, digərləri əlifba sırası ilə nömrələyir. Mətnə yeni mənbə əlavə etdikdə siyahının sırası dəyişirsə, əvvəlki istinadları da yeniləməlisiniz.

Haşiyə və səhifəaltı istinad

Haşiyə sistemində mətndə yuxarı indeksli işarə görünür, mənbə məlumatı isə səhifənin altında yerləşir. Səhifəaltı qeydin şərti məzmunu belə ola bilər:

Leyla Əliyeva, Akademik yazının əsasları (Bakı: Səda Nəşriyyatı, 2023), s. 45.

Bu qeyd konkret kitabın konkret səhifəsini göstərir. Haşiyəyə əlavə izah da yazmaq mümkündür, məsələn, terminin alternativ mənasını açıqlamaq olar.

Ancaq hər haşiyə istinad deyil, hər istinad da haşiyədə verilmir. APA və MLA mətnlərində əlavə izah üçün haşiyə işlədilə bilər, əsas mənbə əlaqəsi isə həmin üslubun qaydasına uyğun saxlanılır. Haşiyənin mövcudluğu sənədi avtomatik başqa bir istinad sisteminə keçirmir.

MLA-da müəllif-səhifə modeli

MLA-da tipik mətndaxili istinad belə görünür:

Mənbə qeydləri yazı prosesini asanlaşdırır (Əliyeva 45).

Müəllif artıq cümlədədirsə:

Əliyeva mənbə qeydlərinin yazı prosesini asanlaşdırdığını bildirir (45).

Burada soyadla səhifə arasında vergül və nəşr ili yoxdur. Purdue OWL-un MLA mətndaxili istinad bələdçisi müəllif-səhifə prinsipini izah edir.

Birbaşa sitat necə gətirilir?

Birbaşa sitat müəllifin sözlərini olduğu kimi təqdim etməkdir. Tərifin dəqiq ifadəsi, mübahisəli iddia və ya təhlil etdiyiniz bədii parça üçün bu üsul faydalıdır. Yalnız məlumatı çatdırmaq istəyirsinizsə, çox vaxt parafraz daha rahat seçim olur.

Qısa sitatın işlək quruluşu belədir:

• Əvvəl sitatın nəyi göstərdiyini izah edin.
• Müəllifin sözlərini dırnaq içində verin.
• Mənbəni və konkret yeri göstərin.
• Ardınca sitatın sizin arqumentinizə necə xidmət etdiyini açıqlayın.

Məsələn:

Əliyeva mənbə seçimini sadəcə axtarış kimi təqdim etmir: “Mənbəni tapmaq onun etibarlılığını təsdiqləmək deyil” (Əliyeva, 2023, p. 45). Bu fərq tələbənin axtarış nəticəsində gördüyü ilk səhifəni yoxlamadan istifadə etməməsinin səbəbini izah edir.

Sitatdan sonra yazdığınız cümlə sizin təhlilinizdir. Bu hissə olmadan abzas başqa müəlliflərin sözlərinin ardıcıl düzülüşünə çevrilə bilər. Xüsusilə nəzəri bölmədə hər sitatdan sonra “bu fikir mənim mövzumda nəyi izah edir?” sualına cavab verməyə çalışın.

Mətnə köçürəndə sözləri, inkarı, rəqəmləri və terminləri yoxlayın. “Təsir göstərmir” ifadəsini “təsir göstərir” kimi yazmaq kiçik texniki səhv deyil, müəllifin nəticəsini dəyişdirməkdir. Elektron kitabdan köçürülmüş sitatda sətirsonu bölünmələri və tanınmamış hərflər də qala bilər.

Uzun sitat bloku nə vaxt işlədilir?

APA 7-də 40 və daha çox sözdən ibarət sitat ayrıca blok kimi verilir. Blok yeni sətirdən başlanır, bütövlükdə soldan 1,27 sm içəri çəkilir və dırnaq qoyulmur. Son istinad blokun yekun durğu işarəsindən sonra gəlir. Qaydanın rəsmi başlanğıc mənbəsi APA Style-ın sitatlar bölməsidir.

APA quruluşuna uyğun şərti uzun sitat:

Tələbə mənbəni oxuyarkən yalnız istifadə edəcəyi cümləni seçməməlidir. Həmin cümlənin əvvəlində və sonrasında verilən izahlar müəllifin mövqeyini dəqiqləşdirir. Kontekstdən ayrılmış fikir isə ilkin mətnin məqsədini dəyişə və oxucuda yanlış təsəvvür yarada bilər. Buna görə sitat seçimi məzmunun bütöv anlaşılmasından sonra aparılmalıdır. (Əliyeva, 2023, p. 46)

Bloqdakı sitat bloku Word sənədində tələb olunan abzas parametrlərini avtomatik tətbiq etmir. Sənəddə içəri çəkilməni və sətirarası intervalı ayrıca qurun.

MLA-da hədd söz sayı ilə müəyyənləşdirilmir: nəsr sitatı dörd sətirdən çoxdursa, blok formasına keçirilir. Şeir üçün üç sətirdən çox olması əsas götürülür. Bu fərq Purdue OWL-un sitatların tərtibi bölməsində göstərilir.

Sitatda ixtisar: [...] nə zaman yazılır?

Sitatın ortasından lazımsız hissəni çıxara bilərsiniz, amma müəllifin mənasını dəyişməməlisiniz. Yerli metodik göstəriş ixtisarı [...] ilə işarələməyi tələb edirsə, şərti nümunə belədir:

“Mənbəni oxuyarkən [...] müəllifin əsas arqumentini müəyyənləşdirin” [1, s. 45].

[...] bütün üslublar üçün universal işarə deyil. APA və MLA nümunələrində çıxarılan sözləri göstərmək üçün aralı üç nöqtə, . . . işlədilir. MLA-da aydınlıq üçün ayrıca ehtiyac yoxdursa, bu nöqtələri kvadrat mötərizəyə almaq tələb olunmur.

Məsələn:

“Mənbəni oxuyarkən . . . müəllifin əsas arqumentini müəyyənləşdirin” (Əliyeva 45).

Sitatın içinə öz izahınızı əlavə edirsinizsə, onu müəllifin sözlərindən ayırın:

“Bu yanaşma [mənbələrin müqayisəsi] nəticəni daha aydın göstərir” (Əliyeva, 2023, p. 47).

APA-da sitata edilən dəyişikliklərin hansı hallarda göstərilməli olduğu rəsmi dəyişikliklər bölməsində açıqlanır. Xüsusilə müəllifin ehtiyatla bildirdiyi fikri qəti nəticəyə çevirməyin: “bəzi hallarda” sözlərini çıxarmaq iddianın əhatəsini dəyişə bilər.

Dolayı sitat, parafraz və ümumiləşdirmə

Dolayı sitat və ya parafraz mənbədəki fikri öz cümlə quruluşunuzla ifadə etməkdir. Mətnin sözlərini dəyişsəniz də, fikrin müəllifi dəyişmir. Buna görə parafrazın yanında da istinad verilir.

Şərti ilkin cümlə:

“Mənbələrin oxu zamanı qeydə alınması yekun biblioqrafiyanın hazırlanmasını asanlaşdırır.”

Zəif parafraz:

“Mənbələrin mütaliə zamanı qeyd edilməsi son biblioqrafiyanın tərtibini asan edir.”

Burada yalnız bir neçə söz sinonimlə əvəz olunub, quruluş isə saxlanılıb. Daha yaxşı variant:

Əliyevaya (2023) görə, tələbə kitabın məlumatlarını oxuduğu vaxt topladıqda işin sonunda istifadə etdiyi nəşrləri yenidən axtarmağa daha az vaxt sərf edir.

Parafraz üçün mənbəni oxuyun, mənasını anlayın, sonra mətndən gözünüzü çəkib fikri yazın. Ardınca orijinalla müqayisə edin. Həm mənanın qorunduğunu, həm də cümlənin həddən artıq oxşamadığını yoxlayın.

APA-da parafraz üçün səhifə nömrəsi məcburi deyil, lakin uzun kitabda konkret hissəni tapmağa kömək edə bilər. MLA-da konkret parçanı parafraz edirsinizsə və mənbənin səhifələri varsa, uyğun səhifəni göstərin. Universitetiniz bütün istinadlarda səhifə tələb edirsə, həmin tələbi yerinə yetirin.

Ümumiləşdirmə isə daha böyük hissənin əsas nəticəsini qısa təqdim edir. Beş səhifəlik bölməni iki cümlədə izah edə bilərsiniz. Bu halda da hansı əsərin ümumiləşdirildiyi aydın olmalıdır. Öz nəticənizə keçəndə “bu müqayisədən belə nəticə çıxarmaq olar” kimi keçid mənbə ilə sizin təhlilinizin sərhədini göstərir.

Azərbaycan universitetlərində istinad və AAK tələbləri

Kafedranın “ГОСТ ilə yazın” göstərişi həmişə bütün detalları açıqlamır. Hansı standartın, hansı yerli nümunənin və hansı siyahı ardıcıllığının nəzərdə tutulduğunu metodik vəsaitdən müəyyənləşdirin. Əvvəlki tələbənin işi köməkçi nümunə ola bilər, amma rəsmi tələbin yerini tutmur.

Ali Attestasiya Komissiyasının “Dissertasiyanın tərtibi Qaydası”nın 2021-ci il dəyişikliklərini əhatə edən mətnində mühüm fərqlər var:

• 1.10-cu bənddə sitatların dırnaq içində və kursivlə verilməsi göstərilir.
• 1.11-ci bənddə mənbənin siyahı nömrəsi, çoxcildli əsərdə cild və müvafiq səhifələrin kvadrat mötərizədə göstərilməsi tələb olunur.
• 2.6.2-ci bənddə mənbələrin dillər üzrə, hər dil daxilində əlifba sırası ilə düzülməsi və ardıcıl nömrələnməsi nəzərdə tutulur.
• Biblioqrafik təsvir üçün sənədin Əlavə 4.1 hissəsindəki nümunələrə yönləndirmə verilir.

Bu qaydaya uyğun şərti sitat belə görünə bilər:

“Mənbənin seçilməsi onun yoxlanması ilə tamamlanmalıdır” [12, s. 45].

Deməli, APA-nın uzun sitat üçün dırnaqsız blok qaydasını AAK sənədinə avtomatik köçürmək olmaz. Bunlar ayrı tələblərdir. AAK qaydalarının əhatə etdiyi dissertasiya ilə kurs işi və sərbəst işin tərtib tələblərini də eyniləşdirməyin.

Kurs işinin hazırlanması zamanı əvvəlcə kafedranın metodik göstərişini oxuyun. Orada aydın nümunə varsa, sənəd boyu həmin modeli ardıcıl tətbiq edin.

APA 7 ilə istinad və mənbə siyahısı nümunələri

APA-da mətndə müəllifin soyadı işlənir, siyahıda isə soyad və adın baş hərfləri göstərilir. İki müəllifli əsərin mötərizə daxilindəki istinadında & işarəsi istifadə olunur. Üç və daha çox müəllifli əsərdə, qarışıqlıq yaratmırsa, ilk istinaddan etibarən birinci soyad və et al. yazılır.

Kitab: bir, iki və çox müəllif

• Bir müəllifli kitab: Əliyeva, L. (2023). Akademik yazının əsasları. Səda Nəşriyyatı.
• Mətndə parafraz: (Əliyeva, 2023).
• Mətndə sitat: (Əliyeva, 2023, p. 45).
• İki müəllifli kitab: Məmmədov, R., & Həsənova, N. (2022). Tədqiqat metodlarına giriş. Üfüq Nəşriyyatı.
• Mətndə sitat: (Məmmədov & Həsənova, 2022, p. 61).
• Üç müəllifli kitab: Quliyev, T., Abbasova, S., & Rzayev, E. (2024). Elmi mətnin quruluşu. İdrak Nəşriyyatı.
• Mətndə istinad: (Quliyev et al., 2024).

Mətndə et al. yazmağınız siyahıda da müəllifləri eyni şəkildə ixtisar etməyiniz demək deyil. APA 7-də 20 müəllifədək ad siyahıda göstərilir. Daha böyük müəllif qrupu üçün ayrıca qayda var. Ətraflı quruluşu APA formatı bələdçisində nəzərdən keçirə bilərsiniz.

DOI-li jurnal məqaləsi

APA Style-ın jurnal məqaləsi nümunələrində verilən real məqalə:

Grady, J. S., Her, M., Moreno, G., Perez, C., & Yelinek, J. (2019). Emotions in storybooks: A comparison of storybooks that represent ethnic and racial groups in the United States. Psychology of Popular Media Culture, 8(3), 207-217. https://doi.org/10.1037/ppm0000185

Mətndə ümumi istinad: (Grady et al., 2019).

DOI məqaləni müəyyənləşdirən davamlı identifikatordur. Məqalənin jurnal səhifəsində DOI varsa, onu düzgün köçürün. Axtarış nəticəsinin ünvanını DOI kimi təqdim etməyin. Sitat gətirirsinizsə, məqalənin bütün səhifə aralığı əvəzinə götürdüyünüz parçanın konkret səhifəsini yazın.

Sayt, dissertasiya və video

• Sayt: Əliyeva, L. (2024, May 15). Mənbəni necə yoxlamalı? Akademik Yazı Mərkəzi. https://example.org/menbeni-yoxlama
• Sayta mətndaxili istinad: (Əliyeva, 2024).
• Nəşr olunmamış dissertasiya: Həsənova, N. (2022). Tələbələrin akademik yazı bacarıqları [Unpublished doctoral dissertation]. Nümunə Universiteti.
• Dissertasiyadan sitat: (Həsənova, 2022, p. 73).
• Video: Akademik Yazı Mərkəzi. (2024, May 15). Mənbə seçiminin əsasları [Video]. YouTube. https://example.org/video
• Videodan konkret sitat: (Akademik Yazı Mərkəzi, 2024, 02:15).

Video üçün səhifə uydurmayın, uyğun vaxt göstəricisini yazın. Saytda səhifə yoxdursa, APA-da sitatın yerini müəyyənləşdirmək üçün başlıq və abzas göstəricisi kimi vasitələrdən istifadə oluna bilər.

Qanuna istinad

Hüquqi sənədi adi kitab kimi şəxsi müəllifin adına yazmaq düzgün yanaşma deyil. APA-nın hüquqi istinad nümunələrində yurisdiksiya və hüquqi mənbənin növü əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan qanunları üçün universitetinizin hüquqi istinad modelini də nəzərə alın.

Yerli tələbə işi üçün uyğunlaşdırılmış şərti qeyd:

Elmi məlumatlara çıxış haqqında Qanun, № 100-VIQ (2024). https://example.org/qanun

Mətndə konkret hissə:

“Elmi məlumatlara çıxış haqqında Qanun”un 5-ci maddəsi məlumatın təqdim olunmasını tənzimləyir.

Bu, real qanun deyil, məlumat sahələrini göstərən nümunədir. Həqiqi sənəddə rəsmi adı, qəbul tarixini, nömrəni, istifadə etdiyiniz redaksiyanı və konkret maddəni yoxlayın.

ГОСТ üzrə istinad: standartları qarışdırmayın

ГОСТ adı altında fərqli vəzifələri olan sənədlər mövcuddur:

• ГОСТ 7.1-2003 biblioqrafik təsvirin ümumi tələblərini müəyyənləşdirir.
• ГОСТ Р 7.0.100-2018 biblioqrafik təsvirə aid daha yeni Rusiya milli standartıdır.
• ГОСТ Р 7.0.5-2008 biblioqrafik istinadların növlərini, tərkibini və yerləşdirilməsini tənzimləyir.

Rosstandartın rəsmi dəyişiklik qeydində ГОСТ 7.1-2003-ün Rusiya ərazisində 2020-ci il iyunun 1-dən qüvvədən düşdüyü və həmin tarixdən ГОСТ Р 7.0.100-2018-in tətbiq olunduğu göstərilir. Bu məlumat Azərbaycan universitetinin metodik tələbini avtomatik dəyişmir.

Aşağıdakı qeydlər əsas məlumatların yerini göstərən qısa tədris nümunələridir. Tam biblioqrafik təsvirlə qısaldılmış istinad eyni deyil. Təhvil verdiyiniz iş üçün tələb olunan standartın tam nömrəsini və kafedra nümunəsini əsas götürün.

Kitab və müəllif sayı

• Bir müəllif: Əliyeva, L. Akademik yazının əsasları / L. Əliyeva. - Bakı : Səda, 2023. - 240 s.
• İki müəllif: Məmmədov, R. Tədqiqat metodlarına giriş / R. Məmmədov, N. Həsənova. - Bakı : Üfüq, 2022. - 180 s.
• Üç müəllif: Quliyev, T. Elmi mətnin quruluşu / T. Quliyev, S. Abbasova, E. Rzayev. - Bakı : İdrak, 2024. - 210 s.
• Mətndə birinci kitaba istinad: [1, s. 45].
• Mətndə ikinci kitaba istinad: [2, s. 61].
• Mətndə üçüncü kitaba istinad: [3, s. 28-30].

Bu nömrələr yalnız nümunə siyahısındakı sıra dəyişmədikdə doğrudur. Çox müəllifli əsərlərdə başlıqdan başlama və müəllifləri ixtisar etmə qaydasını seçilmiş standart üzrə ayrıca yoxlayın. APA-dakı et al. modelini ГОСТ qeydinə mexaniki köçürməyin.

Məqalə, sayt, qanun, dissertasiya və video

• Jurnal məqaləsi: Grady, J. S. Emotions in storybooks: A comparison of storybooks that represent ethnic and racial groups in the United States / J. S. Grady, M. Her, M. Moreno et al. // Psychology of Popular Media Culture. - 2019. - Vol. 8, no. 3. - P. 207-217. - DOI: 10.1037/ppm0000185.
• Sayt səhifəsi: Əliyeva, L. Mənbəni necə yoxlamalı? // Akademik Yazı Mərkəzi. - 2024. - URL: https://example.org/menbeni-yoxlama (müraciət tarixi: 26.10.2026).
• Qanun: Elmi məlumatlara çıxış haqqında : Qanun, 15 may 2024-cü il, № 100-VIQ. - URL: https://example.org/qanun (müraciət tarixi: 26.10.2026).
• Dissertasiya: Həsənova, N. Tələbələrin akademik yazı bacarıqları : fəlsəfə doktoru dissertasiyası / N. Həsənova. - Bakı, 2022. - 156 s.
• Video: Mənbə seçiminin əsasları : video / Akademik Yazı Mərkəzi // YouTube. - 15.05.2024. - URL: https://example.org/video (müraciət tarixi: 26.10.2026).

Elektron qeydlərdə məzmunun növü və giriş vasitəsi kimi əlavə elementlər tələb oluna bilər. ГОСТ Р 7.0.100-2018 üzrə tam təsvir hazırlayırsınızsa, bu qısa qeydləri yekun şablon saymayın. Ayrıntılı nümunələr üçün ГОСТ üzrə ədəbiyyat siyahısı bələdçisinə baxın.

MLA 9 ilə sitat və istifadə olunmuş ədəbiyyat

MLA 9 2021-ci ilin aprelində nəşr edilib. Tarix və nəşrin istiqaməti Modern Language Association-ın rəsmi təqdimatında və MLA Style Center-in izahında göstərilir.

MLA-da əsas məqsəd mətndəki müəllif və ya qısa başlıq vasitəsilə oxucunu Works Cited siyahısındakı uyğun qeydə aparmaqdır. İl siyahıda qalır, tipik mətndaxili istinadda isə müəllif və səhifə görünür.

Bir, iki və çox müəllifli kitab

• Bir müəllif: Əliyeva, Leyla. Akademik yazının əsasları. Səda Nəşriyyatı, 2023.
• Mətndə: (Əliyeva 45).
• İki müəllif: Məmmədov, Rauf, and Nigar Həsənova. Tədqiqat metodlarına giriş. Üfüq Nəşriyyatı, 2022.
• Mətndə: (Məmmədov and Həsənova 61).
• Üç müəllif: Quliyev, Tural, et al. Elmi mətnin quruluşu. İdrak Nəşriyyatı, 2024.
• Mətndə: (Quliyev et al. 28).

Burada and və et al. MLA modelini göstərir. Azərbaycan dilində cümlənin içində müəllifləri təqdim edərkən “Məmmədov və Həsənova” yaza bilərsiniz. Texniki qeydlərin lokallaşdırılması üçün isə kafedranın vahid nümunəsinə əməl edin.

Digər mənbələr üzrə nümunələr

• Jurnal məqaləsi: Grady, Jessica S., et al. “Emotions in Storybooks: A Comparison of Storybooks That Represent Ethnic and Racial Groups in the United States.” Psychology of Popular Media Culture, vol. 8, no. 3, 2019, pp. 207-217. https://doi.org/10.1037/ppm0000185.
• Sayt: Əliyeva, Leyla. “Mənbəni necə yoxlamalı?” Akademik Yazı Mərkəzi, 15 May 2024, https://example.org/menbeni-yoxlama.
• Dissertasiya: Həsənova, Nigar. Tələbələrin akademik yazı bacarıqları. 2022. Nümunə Universiteti, PhD dissertation.
• Video: “Mənbə seçiminin əsasları.” YouTube, uploaded by Akademik Yazı Mərkəzi, 15 May 2024, https://example.org/video.
• Hüquqi sənədin sayt üzərindən uyğunlaşdırılmış qeydi: “Elmi məlumatlara çıxış haqqında Qanun.” Nümunə Hüquqi Aktlar Bazası, 15 May 2024, https://example.org/qanun.

MLA elektron mənbə qeydlərində müəllif, materialın adı, onu yayımlayan platforma, tarix və ünvan kimi elementlər mənbəyə uyğun seçilir. Purdue OWL-un elektron mənbələr bölməsi bu quruluşu müxtəlif materiallarla göstərir.

Səhifəsiz sayt üçün brauzerin çap önizləməsində görünən səhifəni istinada yazmayın. Müəllif cümlədə göstərilibsə və mənbədə uyğun yer göstəricisi yoxdursa, lazımsız təkrar mötərizə yaratmağa ehtiyac olmaya bilər. Daha çox nümunə MLA formatı bələdçisindədir.

İnternet mənbəsinə istinad verərkən nəyi qeyd etməlisiniz?

Saytın yalnız ana səhifəsini yazmaq konkret məlumatın yerini göstərməyə bilər. Xəbərdən, hesabatdan və ya bloq yazısından istifadə edirsinizsə, həmin materialın öz səhifəsini qeyd edin.

Oxuduğunuz anda bu məlumatları toplayın:

• Müəllifin və ya məsul təşkilatın adı.
• Materialın tam başlığı.
• Saytın adı.
• Nəşr tarixi və məzmuna aid yenilənmə tarixi.
• Birbaşa URL.
• Tələb olunan hallarda müraciət tarixi.
• Sitatın yerini tapmağa kömək edən başlıq, səhifə və ya vaxt göstəricisi.

Saytın aşağı hissəsində görünən müəlliflik hüququ ili hər zaman yazının nəşr tarixi deyil. Tarix tapa bilmirsinizsə, onu təxmin etməyin. APA-da tarixsiz mənbə üçün n.d. işlədilir; digər formatlarda tarix çatışmazlığı fərqli həll olunur.

PDF internetdən yükləndiyinə görə mütləq “sayt” kimi təsvir edilmir. O, jurnal məqaləsi, hesabat, dissertasiya və ya kitab ola bilər. Əvvəl sənədin növünü müəyyənləşdirin, sonra onun elektron ünvanını əlavə edin.

Bu halların ayrıca izahı üçün internet saytına istinad nümunələrinə baxın. Sənədi yükləyib saxlamaq da faydalıdır: səhifə sonradan dəyişəndə istifadə etdiyiniz versiyanı yoxlaya bilərsiniz.

İkinci əl mənbəyə istinad necə verilir?

İkinci əl istinad başqa müəllifin əsərini özünüz oxumadan, onu oxuduğunuz mənbənin təqdimatından istifadə etməkdir. Məsələn, Əliyevanın kitabında Məmmədovun 2010-cu il tədqiqatı müzakirə olunur. Siz Məmmədovun əsərini əldə etməmisiniz.

Əvvəl orijinalı tapmağa çalışın. Tapılmırsa, vasitəçi mənbəni gizlətməyin. APA nümunəsi:

Məmmədovun yanaşmasına görə, ilkin qeydlər sonrakı təhlilə təsir edir (Məmmədov, 2010, as cited in Əliyeva, 2023, p. 72).

Buradakı p. 72 sizin oxuduğunuz Əliyeva kitabının səhifəsidir. APA siyahısına yalnız həqiqətən oxuduğunuz Əliyeva mənbəsi daxil edilir. Bu prinsip APA Style-ın ikinci əl mənbələr bölməsində izah olunur.

MLA-da vasitəçi mənbədən götürülən birbaşa sitatda qtd. in işlədilə bilər:

“Mənbənin seçilməsi təhlilin başlanğıcıdır” (qtd. in Əliyeva 72).

Nömrəli yerli sistemdə əlaqəni sözlə açmaq rahatdır:

Məmmədovun fikri Əliyevanın təqdimatına əsasən verilir [12, s. 72].

Oxumadığınız əsəri birbaşa yoxladığınız mənbə kimi göstərməyin. Xüsusilə əsas arqumentiniz həmin fikrə söykənirsə, orijinalı əldə etmək vacibdir: vasitəçi müəllif onun yalnız bir hissəsini təqdim etmiş ola bilər.

Eyni mənbəyə təkrar istinad necə verilir?

Bir kitabdan müxtəlif səhifələrdə istifadə etmək siyahıda həmin kitabı təkrar yazmaq demək deyil. Tam qeyd adətən bir dəfə verilir, mətndəki yer göstəricisi isə dəyişir.

• APA: (Əliyeva, 2023, p. 45), daha sonra (Əliyeva, 2023, p. 81).
• MLA: (Əliyeva 45), daha sonra (Əliyeva 81).
• Nömrəli sistem: [12, s. 45], daha sonra [12, s. 81].

Eyni müəllifin eyni ildə çıxmış iki ayrı əsəri varsa, APA-da onları 2023a və 2023b kimi ayırmaq lazım gələ bilər. Bu hərflər həm mətndə, həm siyahıda uyğun olmalıdır. MLA-da belə qarışıqlıq əsərin qısa başlığı ilə aradan qaldırıla bilər.

Bir abzasın hamısı eyni mənbəni izah edirsə, müəllifi əvvəlcədən təqdim edin. Sonrakı cümlələrdə “müəllif əlavə edir”, “araşdırmada göstərilir” kimi ifadələr mənbə əlaqəsini saxlaya bilər. Araya başqa mənbə və ya sizin ayrıca nəticəniz daxil olduqda əlaqəni yenidən aydınlaşdırın.

Haşiyələrdə qısa təkrar forması seçilmiş qaydadan asılıdır. “Yenə orada” və Ibid. ifadələrini istənilən formatda avtomatik işlətməyin. Mənbələr arasında dəyişiklik çoxdursa, müəllif, qısa başlıq və səhifə oxucu üçün daha aydın ola bilər.

Word-da haşiyə və avtomatik istinad əlavə etmək

Word-da haşiyə yaratmaqla mənbə bazası yaratmaq ayrı əməliyyatlardır. Birincisi qeydin səhifədə yerləşməsini, ikincisi isə mənbə məlumatının saxlanmasını və istinadın qurulmasını təmin edir.

Səhifəaltı haşiyə əlavə etmək

Microsoft-un rəsmi haşiyə təlimatına uyğun olaraq:

• Kursoru haşiyə işarəsinin görünməli olduğu yerə qoyun.
• References bölməsini açın.
• Insert Footnote seçin.
• Səhifənin altında açılan sahəyə mənbəni və ya izahı yazın.
• Əsas mətnə qayıdıb növbəti hissəni davam etdirin.

Sənədin sonundakı qeydlər üçün Insert Endnote seçilir. Menyu adları proqramın dilindən və versiyasından asılı olaraq fərqlənə bilər.

Nömrəni əl ilə yuxarı indeksə çevirib səhifənin altına ayrıca mətn yazmaq əvəzinə bu funksiyadan istifadə edin. Araya yeni abzas əlavə etdikdə Word haşiyəni və onun işarəsini birlikdə idarə edir. Son yoxlamada qeydin uyğun cümləyə bağlandığını da nəzərdən keçirin.

Mənbə əlavə etmək və siyahı yaratmaq

Microsoft-un Word-da istinad əlavə etmək təlimatında əsas əməliyyatlar belədir:

• References bölməsində Style sahəsindən uyğun formatı seçin.
• İstinadın yerləşəcəyi yerə kursoru qoyun.
• Insert Citation, sonra Add New Source seçin.
• Mənbənin növünü müəyyənləşdirin.
• Müəllif, başlıq, il və digər məlumatları daxil edin.
• Eyni mənbədən yenidən istifadə edəndə onu mövcud siyahıdan seçin.

Mənbə qeydlərini Manage Sources vasitəsilə redaktə edə bilərsiniz. Son siyahını yaratmaq üçün References bölməsində Bibliography funksiyasından istifadə olunur. Birbaşa sitatda konkret səhifənin göstərildiyini ayrıca yoxlayın.

Word menyusunda APA və ya MLA adının görünməsi tələb olunan nəşrin bütün qaydalarının tətbiq edildiyinə zəmanət vermir. Seçilmiş üslubun versiyasını və nəticənin quruluşunu yoxlayın. Boş müəllif sahəsi, səhv tarix və qarışdırılmış mənbə növü avtomatik çıxışda da səhv qalacaq.

Kitab, məqalə və sayt qeydlərini ayrıca toplamaq üçün mənbə siyahısını onlayn hazırlaya, sonra Word sənədinizə əlavə edə bilərsiniz. Əlifba sıralı siyahını yerləşdirdikdən sonra mətndəki nömrələrin həmin siyahıya uyğunluğunu yoxlamağı unutmayın.

Ümumi bilik nədir və plagiatdan necə fərqlənir?

Ümumi bilik nəzərdə tutulan oxucu qrupu üçün geniş tanınan, mübahisə doğurmayan məlumatdır. “Bakı Azərbaycanın paytaxtıdır” cümləsinə tələbə işində adətən istinad lazım deyil. Amma Bakının müəyyən ildəki əhali sayı konkret statistik göstəricidir və mənbə tələb edir.

Praktik olaraq özünüzdən soruşun:

• Bu məlumatı oxucu mənbə axtarmadan qəbul edə bilərmi?
• Bu, hamıya məlum faktdır, yoxsa xüsusi tədqiqatın nəticəsidir?
• Burada dəqiq faiz, tarix üzrə göstərici və ya müqayisə varmı?
• Mən başqa müəllifin fərqli izahını və ya təsnifatını istifadə edirəmmi?

Məlumatın internetdə çox təkrarlanması onun ümumi bilik olduğunu sübut etmir. Bir səhv rəqəm yüzlərlə saytda yayıla bilər. Dəqiq göstərici üçün ilkin hesabatı və məlumatın hansı dövrü əhatə etdiyini tapın.

İstinad əlavə etmək sözbəsöz götürülmüş mətni avtomatik parafraza çevirmir. Başqasının cümləsini olduğu kimi yazmısınızsa, qısa sitatda dırnaq, uzun sitatda uyğun blok tərtibi lazımdır. Yalnız mötərizə əlavə edib müəllifin sözlərini öz mətniniz kimi təqdim etmək düzgün deyil.

Öz sözlərinizlə yazdığınız başqa müəllif fikrinin də istinadı olmalıdır. Bu iki məsələni ayırmaq üçün plagiat və istinad arasındakı fərqlərə baxın. Məqsəd təkcə oxşarlıq faizini azaltmaq deyil, məlumatın mənşəyini dürüst göstərməkdir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat və istinadları son dəfə yoxlamaq

Son redaktəni yalnız vergüllərə baxmaqla məhdudlaşdırmayın. Əvvəl məzmun əlaqəsini yoxlayın: yazdığınız iddia göstərdiyiniz mənbədə həqiqətən varmı? Sonra müəllif, il, səhifə və formatı dəqiqləşdirin.

İşlək yoxlama ardıcıllığı belədir:

• Hər birbaşa sitatı orijinal mətnlə müqayisə edin.
• Parafrazın məna və şərtləri qoruduğunu yoxlayın.
• Rəqəmlərin dövrünü, ölçü vahidini və mənbəsini dəqiqləşdirin.
• Mətndəki istinadları siyahıdakı qeydlərlə tutuşdurun.
• Təkrar mənbə qeydlərini birləşdirin.
• Nömrəli sistemdə mənbə sırası dəyişibsə, bütün nömrələri yeniləyin.
• URL və DOI ünvanlarının düzgün mənbəni açdığını yoxlayın.
• Sənədin hər yerində eyni formatı tətbiq edin.

Xüsusilə kitabın ümumi həcmi ilə sitat səhifəsini qarışdırmayın. “240 s.” kitabın ümumi həcmidir, [12, s. 45] isə sizin istifadə etdiyiniz yeri göstərir. Jurnal qeydindəki 207-217 məqalənin tam aralığıdır, konkret sitatın yeri ayrıca müəyyənləşdirilir.

Son olaraq pulsuz istinad siyahısı alətində kitab, məqalə və sayt məlumatlarını APA 7, ГОСТ və ya MLA formasında hazırlayıb Word kimi yükləyə bilərsiniz. Hazır siyahını sənədə əlavə etdikdən sonra mətndəki hər göstəricinin doğru qeydə apardığını yoxlayın.

Tez-tez verilən suallar

Hər cümlənin sonunda istinad vermək lazımdır?

Xeyr. Öz təhliliniz, nəticəniz və ümumi bilik sayılan məlumat üçün hər cümlədə istinad lazım deyil. Başqa müəllifə əsaslanan hissənin sərhədi isə aydın olmalıdır. Eyni abzasda mənbə dəyişirsə, yalnız abzasın sonundakı bir istinad kifayət etməyə bilər.

Mətndaxili istinadla haşiyənin fərqi nədir?

Mətndaxili istinad əsas mətnin içində qısa göstərici verir: məsələn, (Əliyeva, 2023) və ya [12, s. 45]. Haşiyə isə səhifənin altında yerləşən qeyddir. Haşiyədə mənbə, əlavə izah və ya hər ikisi ola bilər. Hansından istifadə ediləcəyi tələb olunan sistemdən asılıdır.

Sitat neçə sözdən sonra ayrıca blokda yazılır?

APA 7-də 40 və daha çox söz olduqda blok sitat işlədilir. MLA-da nəsr üçün dörd sətirdən çox olması əsas götürülür. AAK qaydasında sitatın dırnaq içində və kursivlə verilməsi göstərildiyindən, dissertasiyada APA blok qaydasını avtomatik tətbiq etməyin.

Öz sözlərimlə yazsam, yenə istinad lazımdır?

Bəli, fikir və ya məlumat başqa mənbədən götürülübsə, istinad lazımdır. Parafraz yalnız ifadə formasını dəyişir. Fikrin mənşəyini göstərmək öhdəliyi qalır. Sadəcə sinonimlərdən istifadə etmək isə çox vaxt yetərli parafraz yaratmır.

Saytda müəllif və səhifə nömrəsi yoxdursa, nə etməliyəm?

Əvvəl müəllif kimi məsul təşkilatın göstərilib-göstərilmədiyini yoxlayın. Müəllif müəyyən olunmursa, seçilmiş üslubun başlıqla başlayan modelindən istifadə edin. Səhifə nömrəsi uydurmayın. APA-da sitatın yerini başlıq və abzas göstəricisi ilə dəqiqləşdirmək mümkündür; MLA-da mənbədə olmayan səhifə nömrəsi əlavə edilmir.

Oxumadığım kitabı başqa məqalədən götürüb göstərə bilərəm?

Onu birbaşa oxuduğunuz mənbə kimi göstərməməlisiniz. Əvvəl orijinalı tapmağa çalışın. Əldə etmək mümkün deyilsə, ikinci əl istinad olduğunu açıq yazın. APA-da siyahıya yalnız özünüzün oxuduğunuz vasitəçi mənbə daxil edilir.

Eyni kitabdan beş dəfə istifadə etsəm, siyahıda beş dəfə yazmalıyam?

Xeyr. Eyni nəşr siyahıda bir dəfə göstərilir, mətndə isə lazım olan qədər istinad edilir. Hər dəfə konkret istifadə etdiyiniz səhifəni yazın. Başqa nəşr və ya yenilənmiş versiyadan da istifadə etmisinizsə, onun ayrıca mənbə olub-olmadığını müəyyənləşdirin.

Universitet APA, elmi rəhbər isə ГОСТ istəyirsə, hansını seçməliyəm?

Əvvəl fakültə və kafedranın yazılı metodik tələbini yoxlayın. Ziddiyyət varsa, elmi rəhbərlə təhvil üçün qəbul ediləcək vahid nümunəni dəqiqləşdirin. Eyni işin bir hissəsində APA, başqa hissəsində ГОСТ işlətmək əvəzinə razılaşdırılmış formatı bütün sənəddə ardıcıl tətbiq edin.