Təqdimat planı: giriş, əsas hissə və nəticə necə qurulur

Təqdimatın uğuru ilk slayddan əvvəl həll olunur. Eyni məlumatı iki nəfər təqdim edə bilər: biri dinləyicini sona qədər saxlayır, digəri ilk beş dəqiqədə itirir. Fərq çox vaxt dizaynda yox, planda olur. Yaxşı planlı təqdimatda dinləyici hər an harada olduğunu, nə üçün bu slaydı gördüyünü və hara getdiyini bilir. Plansız təqdimatda isə məlumat bir-birinin ardınca düzülür, amma bütöv fikir yaranmır.

Bu yazıda təqdimat planını sıfırdan qurmağı göstəririk: əsas mesajın tapılması, girişin yazılması, əsas hissə üçün uyğun quruluşun seçilməsi, nəticənin qurulması və slayd sayının hesablanması. Sonda müxtəlif təqdimat növləri üçün hazır plan nümunələri var. Slayd hazırlamağın bütün mərhələlərini görmək istəyirsinizsə, slayd necə hazırlanır bələdçisindən başlayın.

Plan nə üçün lazımdır

İnsan yaddaşının məhdudiyyəti var. Avstraliyalı psixoloq John Sweller-in koqnitiv yük nəzəriyyəsinə görə işçi yaddaş eyni anda yalnız az sayda yeni məlumat elementini emal edə bilir. Dinləyici bir yandan sizi dinləyir, bir yandan slaydı oxuyur, bir yandan da yeni məlumatı əvvəlki ilə əlaqələndirməyə çalışır. Struktur bu yükü azaldır: dinləyici məlumatın hara aid olduğunu bildikdə onu daha asan yerləşdirir və yadda saxlayır.

Plan sizə də kömək edir:

• Nəyi deyəcəyinizi və nəyi çıxaracağınızı müəyyən edirsiniz.
• Vaxtı hissələrə bölürsünüz və çıxışın uzanmasının qarşısını alırsınız.
• Həyəcan anında harada olduğunuzu itirmirsiniz.
• Slaydları hazırlamaq daha tez gedir, çünki hər slaydın nə deməli olduğu artıq bəllidir.

Planı slayd proqramında yox, kağızda və ya sadə mətn faylında qurun. Proqramı açan kimi diqqət rəng və şəkil seçiminə keçir. Plan isə məzmun qərarıdır.

Addım 1: Əsas mesajı bir cümləyə sığdırın

Hər təqdimatın bir əsas fikri olmalıdır. Dinləyici zaldan çıxanda yalnız bir cümləni yadda saxlayacaqsa, o cümlə nə olmalıdır? Bu sualın cavabı əsas mesajdır.

Əsas mesaj mövzu deyil. Müqayisə edin:

• Mövzu: «Bakıda ictimai nəqliyyat». Əsas mesaj: «Avtobus zolaqları orta səfər vaxtını qısaldıb, amma metro ilə inteqrasiya olmadan təsir məhdud qalır.»
• Mövzu: «Rəqəmsal marketinq». Əsas mesaj: «Kiçik biznes üçün ən sərfəli kanal Instagram-dır, çünki müştəri əlaqəsi birbaşa mesajla qurulur.»
• Mövzu: «Fotosintez». Əsas mesaj: «Bitki işığın enerjisini şəkərə çevirir və bu prosesin yan məhsulu nəfəs aldığımız oksigendir.»

Əsas mesajı tapmaq çətin gəlirsə, özünüzə belə sual verin: «Mövzu barədə dinləyiciyə yalnız 30 saniyə danışa bilsəydim, nə deyərdim?» Bu cavab mesajın özəyidir.

Mesaj yazılandan sonra onu bütün plan boyu süzgəc kimi işlədin. Hər bölmə, hər slayd bu mesajı izah etməli, sübut etməli və ya ona aparmalıdır. Xidmət etməyən hissə nə qədər maraqlı olsa da, ya çıxarılmalı, ya da əlavə slaydlara köçürülməlidir.

Addım 2: Klassik quruluşu əsas götürün

Təqdimatın ən universal planı üç hissədən ibarətdir: giriş, əsas hissə və nəticə. Bu quruluş Aristotelin ritorikasından bəri istifadə olunur və müasir çıxış məktəblərində də əsas sayılır. Səbəb sadədir: o, dinləyicinin təbii suallarına cavab verir. Girişdə «bu niyə mənə lazımdır?», əsas hissədə «nə və necə?», nəticədə «bəs indi nə?».

Vaxtın təxmini bölgüsü:

• Giriş: ümumi vaxtın 10-15%-i.
• Əsas hissə: 70-80%.
• Nəticə: 10%.

10 dəqiqəlik çıxışda bu, təxminən 1-1,5 dəqiqə giriş, 7-8 dəqiqə əsas hissə və 1 dəqiqə nəticə deməkdir. Ən çox edilən səhv girişin uzanmasıdır: insan özünü, mövzunun tarixini və anlayışların tərifini danışarkən vaxtın üçdə biri keçir.

Addım 3: Girişi qurun

Girişin üç vəzifəsi var: diqqəti cəlb etmək, mövzunun dinləyici üçün niyə vacib olduğunu göstərmək və təqdimatın nədən ibarət olacağını bildirmək.

Diqqəti cəlb etmək

Təqdimatı «Salam, mənim adım ..., bu gün sizə ... haqqında danışacağam» ilə başlamaq ən zəif yoldur. Bu cümlə heç nə vəd etmir. Daha güclü başlanğıclar:

• Sual: «Siz son dəfə nə vaxt kağız məktub yazmısınız?» Sual dinləyicini düşünməyə məcbur edir.
• Təəccüblü fakt və ya rəqəm: «Hər il dünyada istehsal olunan qidanın təxminən üçdə biri tullantıya gedir.» Rəqəm mənbəli olmalıdır; bu misal BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) 2011-ci il hesabatına əsaslanır.
• Qısa hekayə: «Keçən yay bir mağazada növbədə dayanmışdım və ...» Hekayə emosiya yaradır və mövzunu konkretləşdirir.
• Problem: «Universitetimizdə tələbələrin yarısı kitabxanadan heç istifadə etmir. Niyə?»
• Sitat: mövzuya birbaşa aid olan, çox işlədilməyən bir sitat. Hər kəsin eşitdiyi sitatlar təsir gücünü itirib.

Mövzunun vacibliyini göstərmək

Dinləyici özünə «bu mənə nə verəcək?» sualını verir. Bir-iki cümlə ilə cavab verin: «Bu yanaşmanı bilsəniz, növbəti layihənizdə hesabat vaxtını yarıya endirə bilərsiniz.»

Planı bildirmək

Bir slaydda və ya bir cümlədə təqdimatın hissələrini sadalayın: «Əvvəlcə problemin miqyasına baxacağıq, sonra üç həll yolunu müqayisə edəcəyik və sonda tövsiyəmi deyəcəyəm.» Bu, dinləyiciyə yol xəritəsi verir. Qısa təqdimatlarda (5 dəqiqəyə qədər) ayrıca plan slaydı lazım deyil, bir cümlə kifayətdir.

Addım 4: Əsas hissə üçün quruluş seçin

Əsas hissəni 2-4 bölməyə bölün. Üç bölmə ən çox işlənən və ən yaxşı yadda qalan saydır. Bölmələri necə düzmək isə məzmundan asılıdır. Ən çox istifadə olunan quruluşlar bunlardır.

Problem, səbəb, həll

İş və layihə təqdimatları üçün ən təsirli quruluşdur. Əvvəl problemi göstərirsiniz (rəqəm və nümunə ilə), sonra onun səbəblərini, sonda həll yolunu və onun nəticəsini. Dinləyici problemi hiss etmədən həllə maraq göstərmir, ona görə birinci hissəyə kifayət qədər vaxt ayırın.

Xronoloji

Tarixi hadisələr, layihənin gedişi, prosesin mərhələləri üçün. «Əvvəl, sonra, indi» məntiqi asan izlənir. Risk: xronologiya sadəcə hadisələrin siyahısına çevrilə bilər. Hər mərhələdə «bu nəyi dəyişdi?» sualına cavab verin.

Mövzu üzrə bölmə

Mövzunun bir neçə tərəfi varsa: məsələn, «iqtisadi, sosial və ekoloji təsirlər». Bölmələr bərabər çəkidə olmalıdır; birinə 10 slayd, digərinə bir slayd ayırmaq strukturu pozur.

Müqayisə

İki və ya üç variantın müqayisəsi: məhsullar, metodlar, ölkələr, yanaşmalar. Hər variantı eyni meyarlarla qiymətləndirin və sonda nəticə çıxarın. Müqayisə slaydları vizuala çox uyğundur: iki sütun, sütun qrafiki, meyarlar üzrə qiymət.

Səbəb və nəticə

Bir hadisənin səbəblərini və ya bir qərarın nəticələrini izah etmək üçün. Elmi və analitik təqdimatlarda geniş yayılıb.

Tədqiqat quruluşu

Akademik təqdimatlar, buraxılış işi və dissertasiya müdafiəsi üçün: aktuallıq, məqsəd və vəzifələr, metod, nəticələr, müzakirə, nəticə və tövsiyələr. Müəllimlər və komissiya üzvləri bu ardıcıllığı gözləyir, ondan kənara çıxmaq məsləhət deyil.

Hekayə quruluşu

Hekayə insanın ən qədim yadda saxlama vasitəsidir. Təqdimat dizaynı üzrə tanınmış mütəxəssis Nancy Duarte «Resonate» kitabında yüzlərlə məşhur çıxışı, o cümlədən Martin Luther King-in «Mənim bir arzum var» nitqini və Steve Jobs-un iPhone təqdimatını təhlil edərək ortaq bir quruluş tapıb: çıxış edən «olan» vəziyyətlə «ola biləcək» vəziyyət arasında dəfələrlə gedib-gəlir və sonda dinləyicini yeni vəziyyətə çağırır. Sadə formada bu, belə görünür: indiki vəziyyət və onun problemi, mümkün gələcək və onun faydası, bu gələcəyə aparan yol. Bu quruluş ilhamverici çıxışlar, layihə təklifləri və dəyişiklik təqdimatları üçün çox uyğundur.

Hansı quruluşu seçsəniz də, bölmələr arasında keçid cümlələri olmalıdır: «Problemin miqyasını gördük. İndi baxaq, bu niyə baş verir.» Keçid dinləyiciyə yeni hissəyə keçdiyinizi bildirir və strukturu hiss etdirir.

Addım 5: Nəticəni qurun

Nəticə təqdimatın ən çox yadda qalan hissəsidir. Psixologiyada bu, «sonuncu effekti» kimi tanınır: siyahının sonundakı elementlər ortadakılardan daha yaxşı xatırlanır. Ona görə nəticəni təsadüfə buraxmayın.

Yaxşı nəticə üç hissədən ibarətdir:

1. Əsas mesajın təkrarı: təqdimatın əvvəlində dediyiniz fikri bir cümlə ilə yenidən deyin.
2. Əsas nəticələr: 2-3 qısa bənd, ən çox üç. Beşinci bənd heç kimin yadında qalmır.
3. Növbəti addım və ya çağırış: dinləyici nə etməlidir? Büdcəni təsdiqləmək, layihəni dəstəkləmək, mövzunu daha dərindən öyrənmək, bir sınaq etmək.

Son slaydda yalnız «Diqqətinizə görə təşəkkürlər» yazmaq geniş yayılmış səhvdir. Həmin anda bütün gözlər ekrandadır, sual-cavab hissəsi boyu da slayd ekranda qalır. Orada əsas nəticəni və ya əlaqə məlumatını saxlamaq daha faydalıdır. Təşəkkürü isə sözlə deyin.

Addım 6: Slayd sayını hesablayın

Plan hazır olandan sonra hər bölməyə neçə slayd düşəcəyini hesablayın. Təcrübədə işləyən ölçü: orta hesabla bir slayda 1-2 dəqiqə.

• 5 dəqiqəlik çıxış: 4-6 slayd
• 10 dəqiqəlik çıxış: 7-10 slayd
• 15 dəqiqəlik çıxış: 10-14 slayd
• 20 dəqiqəlik çıxış: 12-18 slayd

Titul slaydı, plan slaydı və mənbələr slaydı bu saya əlavədir, çünki onlarda dayanmırsınız.

Guy Kawasaki-nin məşhur 10/20/30 qaydası (10 slayd, 20 dəqiqə, ən azı 30 punkt şrift) investor təqdimatları üçün təklif olunub, amma ümumi istiqamət hər təqdimata aiddir: az slayd, hər slaydda bir fikir. Ətraflı pitch deck necə hazırlanır yazısında danışmışıq.

Vaxtı hesablayarkən unutmayın: məşqdə danışdığınız sürət real çıxışda dəyişir. Həyəcan bəzilərini sürətləndirir, bəzilərini isə yavaşladır. Ayrılan vaxtın 85-90%-nə hesablanmış plan təhlükəsizdir.

Addım 7: Planı başlıqlarla yoxlayın

Plan slaydlara bölünəndən sonra hər slayd üçün başlıq yazın, özü də fikir kimi. «Nəticələr» əvəzinə «Sorğu iştirakçılarının 68%-i onlayn dərsi üstün tutur». Sonra bütün başlıqları ardıcıl oxuyun.

Bu, sadə, amma çox təsirli yoxlamadır. Başlıqlar ardıcıl bir hekayə danışırsa, plan düzgündür. Haradasa sıçrayış varsa (bir fikirdən digərinə keçid anlaşılmır), orada keçid slaydı və ya izah lazımdır. İki başlıq eyni fikri deyirsə, slaydlardan biri artıqdır.

Bu üsul konsaltinq şirkətlərində geniş istifadə olunur və «başlıq hekayəsi» və ya «horizontal oxunuş» adlanır. Rəhbər yalnız başlıqları oxuyaraq bütün təqdimatın məzmununu başa düşməlidir.

Hazır plan nümunələri

Aşağıda müxtəlif təqdimat növləri üçün nümunə planlar var. Onları əsas götürüb öz mövzunuza uyğunlaşdıra bilərsiniz.

Universitet təqdimatı (sərbəst iş, referat), 10 dəqiqə

1. Titul: mövzu, ad, qrup, fənn, müəllim
2. Mövzunun aktuallığı: niyə vacibdir (bir fakt və ya problem)
3. Plan: üç əsas bölmə
4. Birinci bölmə: əsas anlayış və ya tarixçə
5. İkinci bölmə: əsas məzmun (sxem və ya qrafik)
6. İkinci bölmənin davamı: nümunə və ya müqayisə
7. Üçüncü bölmə: müasir vəziyyət və ya Azərbaycan təcrübəsi
8. Nəticə: 2-3 əsas fikir
9. Mənbələr

Tələbələr üçün daha ətraflı tövsiyələri sərbəst iş üçün slayd yazısında topladıq.

Layihə və ya buraxılış işinin müdafiəsi, 10-15 dəqiqə

1. Titul
2. Aktuallıq və problem
3. Məqsəd və vəzifələr
4. Tədqiqatın obyekti və metodları
5. Əsas nəticə 1 (qrafik)
6. Əsas nəticə 2 (qrafik və ya cədvəlin vizual forması)
7. Əsas nəticə 3
8. Nəticələrin müzakirəsi: nə deməkdir, məhdudiyyətlər
9. Nəticə və tövsiyələr
10. Təşəkkür və suallar (əsas nəticə ekranda qalır)

İş hesabatı (rüblük, aylıq), 10 dəqiqə

1. Əsas nəticə: bir cümlədə rübün yekunu
2. Əsas göstəricilər: plan və fakt
3. Nə yaxşı getdi və niyə
4. Nə pis getdi və niyə
5. Görülən tədbirlər
6. Növbəti rübün planı
7. Rəhbərlikdən gözlənilən qərar

Bu planda əsas nəticə əvvələ çəkilib. Rəhbərlər üçün «nəticə əvvəldə» quruluşu daha uyğundur: detala ehtiyac duyan soruşur, duymayan vaxta qənaət edir.

Məhsul və ya xidmət təqdimatı (müştəri üçün), 15 dəqiqə

1. Müştərinin problemi (onun dilində)
2. Problemin ona nəyə başa gəldiyi
3. Həll: məhsul bir cümlədə
4. Necə işləyir: 3 addım
5. Nəticə və sübut: rəqəmlər, nümunə işlər, rəylər
6. Fərq: niyə bu həll, alternativ yox
7. Qiymət və paketlər
8. Növbəti addım: sınaq, görüş, müqavilə

Dərs üçün slayd (müəllimlər), 40-45 dəqiqəlik dərsin bir hissəsi

1. Motivasiya: sual, şəkil və ya problemli vəziyyət
2. Dərsin məqsədi: şagird dərsin sonunda nəyi bacaracaq
3. Yeni anlayış: izah və nümunə
4. Nümunənin təhlili
5. İkinci anlayış və ya mərhələ
6. Tapşırıq: fərdi və ya qrup işi
7. Ümumiləşdirmə: əsas fikirlər
8. Refleksiya sualı və ev tapşırığı

Onlayn təqdimatda planın xüsusiyyətləri

Zoom, Teams və ya Google Meet üzərindən təqdimatda dinləyicinin diqqəti zalda olduğundan daha tez dağılır: yanında telefon, açıq e-poçt, başqa pəncərələr var. Plan buna uyğunlaşdırılmalıdır.

• Bölmələri qısaldın. Hər 5-7 dəqiqədən bir dinləyicini cəlb edən an planlaşdırın: sual, sorğu, çatda cavab istəmək, kiçik tapşırıq.
• Planı tez-tez xatırladın. Bölmə keçidlərində kiçik plan slaydı göstərin və hazırda hansı hissədə olduğunuzu işarələyin.
• Girişi daha da qısaldın. Onlayn görüşün ilk dəqiqələri texniki problemlərə gedir, dinləyici gec qoşulur. Əsas mesajı ilk iki dəqiqədə deyin.
• Nəticəni yazılı da verin. Görüşdən sonra əsas nəticələri və slaydların PDF nüsxəsini çatda və ya e-poçtla göndərin.

Plan qurarkən edilən səhvlər

• Girişin uzanması. Özünüz, təşkilatınız, mövzunun tarixi haqqında danışarkən dinləyicinin marağı sönür. Girişi 1-2 dəqiqəyə sığdırın.
• Çox bölmə. Altı-yeddi bərabər bölmə yadda qalmır. Üç bölmə idealdır, dörd maksimumdur.
• Nəticəsiz bitmək. Sonuncu məzmun slaydından birbaşa «Təşəkkürlər» slaydına keçmək təqdimatı yarımçıq göstərir.
• Mesajsız plan. Bölmələr düzülüb, amma onları birləşdirən fikir yoxdur. Dinləyici çox məlumat alır, amma heç bir nəticə çıxarmır.
• Bölmələr arası keçidin olmaması. Bir bölmədən digərinə xəbərdarlıqsız keçmək dinləyicini çaşdırır.
• Vaxtın yalnız slayd sayı ilə hesablanması. Bəzi slaydlarda 30 saniyə, bəzilərində üç dəqiqə qalırsınız. Məşqdə real vaxtı ölçün.

Planı slaydlara necə çevirmək

Plan hazırdır, başlıqlar yazılıb. İndi hər slayd üçün materialı seçin: başlıqdakı fikri hansı rəqəm, qrafik, sxem və ya şəkil sübut edir? Sonra slaydları vahid dizaynda qurun, mətni qısaldın, qalanını spiker qeydlərinə köçürün. Dizayn qaydalarını yaxşı təqdimat hazırlamağın 10 qaydası yazısında, çıxışın özünü isə təqdimatda necə danışmaq yazısında ətraflı izah etmişik.

Vaxtınız azdırsa, slayd hazırlamaq alətində mövzunu, slayd sayını və səviyyəni yazın. Alət əvvəlcə plan çıxarır: başlıqları oxuyub öz planınıza uyğun dəyişə, slayd əlavə edə və ya silə bilərsiniz. Plan təsdiqlənəndən sonra slaydlar mətn, şəkil və spiker qeydləri ilə dolur. Önizləmə pulsuzdur, ödəniş yalnız faylı yükləyəndə.

Tez-tez verilən suallar

Plan slaydı mütləq lazımdırmı? 10 dəqiqədən uzun təqdimatlarda bəli: dinləyiciyə yol xəritəsi verir. Qısa çıxışlarda planı bir cümlə ilə demək kifayətdir.

Girişdə özümü təqdim etməliyəmmi? Sizi tanımayan auditoriyada bir cümlə ilə: ad və mövzu ilə əlaqəniz. Sinif yoldaşlarınız və ya həmkarlarınız qarşısında buna ehtiyac yoxdur, dərhal mövzuya keçin.

Nəticə ilə xülasə eyni şeydirmi? Tam yox. Xülasə deyilənləri təkrarlayır, nəticə isə onlardan çıxan fikri və növbəti addımı deyir. Yaxşı nəticə hər ikisini birləşdirir: qısa təkrar və konkret çağırış.

Plan bir dəfə qurulandan sonra dəyişə bilərmi? Bəli və bu normaldır. Məşq zamanı bəzi hissələrin artıq olduğunu, bəzilərinin isə izahsız qaldığını görəcəksiniz. Planı məşqdən sonra yenidən nəzərdən keçirin.